Tính đến thời điểm bài viết này được thực hiện, đã hơn 5 năm kể từ vụ tai nạn kinh hoàng của Romain Grosjean tại GP Bahrain. Ngay sau khi xuất phát, chiếc Haas VF-20 đã lao thẳng vào hàng rào bảo vệ. Cú đâm đã tạo ra một quả cầu lửa dữ dội bao trùm toàn bộ chiếc xe. Theo ước tính, nó đã va chạm với lực lên tới 67G.
Đối với những người có mặt tại trường đua, cũng như hàng triệu khán giả theo dõi tại nhà, quán bar hay nhà hàng trên khắp thế giới, kết cục dường như đã được định đoạt. Đó là một tai nạn mang dáng dấp của thảm họa chết người, một tình huống tưởng chừng không có lối thoát.
Thế nhưng, điều không tưởng đã xảy ra. Nhờ những bước tiến vượt bậc trong công nghệ an toàn của môn thể thao đua xe, Grosjean đã thoát nạn một cách kỳ diệu. Bên cạnh yếu tố may mắn, phản ứng nhanh chóng và chuyên nghiệp của đội ngũ cứu hộ cũng đóng vai trò then chốt.
Tuy nhiên, nếu không có hàng thập kỷ cải tiến, thử nghiệm và hoàn thiện các biện pháp an toàn, khoảnh khắc "hồi sinh" ấy đơn giản là không thể xảy ra.
Sự phát triển của trang phục an toàn trong đua xe
Từ những ngày đầu hình thành, môn thể thao đua xe đã gắn liền với việc các tay đua sử dụng trang phục chuyên dụng. Chính những thách thức và mức độ nguy hiểm cao khi cầm lái đã định hình nên sự phát triển của trang phục đua xe qua từng giai đoạn lịch sử.
Trong phần lớn lịch sử đua xe, mối đe dọa lớn nhất luôn là hỏa hoạn. Nguy cơ này có thể xuất phát từ khung gầm biến dạng sau va chạm, bình nhiên liệu bị hư hỏng gây rò rỉ. Lúc này, tình huống nguy hiểm nhất là khi tay đua bị mắc kẹt trong đống đổ nát đang bốc cháy.
Vì vậy, khả năng chống cháy từ lâu đã trở thành ưu tiên hàng đầu trong thiết kế trang phục dùng trong đua xe. Dù những sự kiện kinh hoàng tại Sakhir cách đây 5 năm cho thấy hỏa hoạn vẫn là một rủi ro hiện hữu. Nhưng ngày nay, trang phục của các tay đua còn phải đối mặt với nhiều yêu cầu an toàn khác.
Xét cho cùng, vẫn cần một sự cân bằng dành cho nhũng bộ đồ đua. Chúng cần đủ thoải mái để tay đua có thể tự tin và linh hoạt khi điều khiển xe, nhưng đồng thời cũng phải đảm bảo mức độ bảo vệ tối đa trong những tình huống tai nạn khắc nghiệt nhất.
Xét về mặt thoải mái, trang phục dùng cho đua xe phải đáp ứng nhiều yêu cầu khắt khe. Tay đua cần cảm nhận chính xác vô lăng và bàn đạp, đồng thời không bị hạn chế bởi trang phục quá nặng hoặc thiếu độ co giãn. Bên cạnh đó, vấn đề nhiệt độ cũng đặc biệt quan trọng, bởi khi cơ thể quá nóng, hiệu suất thi đấu sẽ nhanh chóng suy giảm.
Việc điều khiển một chiếc xe F1 trong gần hai giờ, dưới điều kiện nhiệt độ môi trường cao, chịu lực ly tâm lên tới 5G và phải tác động lực phanh khoảng 130kg. Tất cả là một thử thách thể chất cực kỳ khắc nghiệt.
Về cơ bản, bộ đồ cho các tay đua hiện nay không thay đổi nhiều kể từ những năm 1960, vẫn bao gồm trang phục đua, đồ lót chống cháy, găng tay, giày và mũ bảo hiểm. Tuy nhiên, trang phục hiện nay vượt trội hơn hẳn về khả năng bảo vệ và sự thoải mái so với mọi thập kỷ trước đó. Việc đảm bảo an toàn cho bộ trang phục này được thực hiện theo các quy định của FIA, với quy định 8860 về mũ bảo hiểm và quy định 8856 về quần áo.
Bộ phận an toàn của FIA thường xuyên rà soát các quy định dựa trên tiến bộ công nghệ và phân tích sự cố thực tế. Bất kỳ yếu tố nào trong số đó cũng có thể dẫn tới việc cập nhật. Hiện tại, các quy định này đã được cập nhật gần nhất vào năm 2018. Theo thông lệ thì các thay đổi sẽ được áp dụng cho F1 trước, sau đó mới mở rộng sang các hạng đua và giải đua cấp thấp hơn.
Trang phục đua (Race Suit)
Yếu tố cốt lõi của trang phục đua là liền thân. Hiện nay, đồ đua phải tuân thủ quy định an toàn FIA 8856-2018, dù các phiên bản sửa đổi chỉ mới bắt buộc áp dụng tại F1 từ mùa giải 2025.
Xét về an toàn, đây luôn là ưu tiên hàng đầu. Đồ đua chế tạo từ Nomex - một vật liệu chống cháy do Dupont phát triển. Vật liệu này đã thay thế các vật liệu chống cháy trước đây, vốn chủ yếu là vải cotton được xử lý hóa chất.
Các vật liệu cũ dù có khả năng chống cháy tốt khi còn mới, nhưng dễ suy giảm hiệu quả theo thời gian do giặt giũ, hao mòn hoặc nhiễm bẩn do nhiên liệu hay dầu mỡ. Ngược lại, Nomex với đặc tính chống cháy vốn có sẽ giúp duy trì khả năng bảo vệ ổn định trong suốt vòng đời sử dụng. Vì lý do đó, chúng đã trở thành tiêu chuẩn cho trang phục chống cháy.
Theo thời gian, vật liệu này tiếp tục được cải tiến, ngày càng mỏng và nhẹ hơn. Điều này không chỉ nâng cao mức độ an toàn mà còn cải thiện đáng kể sự thoải mái cho tay đua.
Theo quy định hiện hành, các trang phục đua F1 được cấu tạo từ ba lớp vải nhằm đáp ứng yêu cầu kiểm tra khả năng chống cháy của FIA. Trước đây, tiêu chuẩn 8856-2000 yêu cầu trang phục chịu được 10 giây ở nhiệt độ 800 độ C. Hiện nay, con số này đã được nâng lên 12 giây theo các quy định mới.
Bài kiểm tra chống cháy không chỉ áp dụng cho phần thân chính của trang phục. Các đường may và các tấm co giãn cũng phải vượt qua thử nghiệm tương tự. Tất cả nhằm bảo đảm mức độ bảo vệ đồng đều. Ngoài ra, trang phục đua hiện nay còn được quy định thời hạn sử dụng, để tránh việc sử dụng quá giới hạn an toàn.
Sau khi vượt qua các bài kiểm tra của FIA, mỗi bộ phải được thêu rõ mã chứng nhận và ngày hết hạn ở phần cổ áo. Trước đây, các nhà sản xuất từng in những thông tin này lên vải, nhưng cách làm đó nhanh chóng bị FIA phản đối.
Lý do là bởi hình in có thể bị mòn hoặc cháy trong tai nạn, trong khi chỉ thêu bằng sợi chống cháy có độ bền cao hơn và vẫn giữ được thông tin quan trọng ngay cả trong những tình huống khắc nghiệt nhất.
Để ngăn lửa bén vào bên trong, trang phục đua được thiết kế với phần cổ tay, cổ chân và cổ áo bó sát. Khóa kéo cũng phải được che phủ hoàn toàn bằng một lớp vải chống cháy chạy dọc theo chiều dài trang phục.
Chưa hết, yếu tố an toàn còn thể hiện ở các vòng móc tại cầu vai. Việc làm này cho phép nhân viên cứu hộ nhanh chóng kéo tay đua ra khỏi xe trong tình huống khẩn cấp. Trường hợp thoát hiểm ngoạn mục của Romain Grosjean là minh chứng rõ ràng cho vai trò quan trọng của chi tiết này.
Mỗi bộ đồ đua đều được may đo riêng cho từng tay đua. Một bộ đồ vừa vặn không chỉ mang lại sự thoải mái mà còn góp phần nâng cao mức độ an toàn. Thiết kế phản ánh chính xác kích thước cơ thể, hình dáng và cả sở thích cá nhân của tay đua.
Hiện nay, đa số tay đua lựa chọn trang phục bó sát để tối ưu cảm giác điều khiển. Tuy nhiên, vẫn có những trường hợp như Jacques Villeneuve - người ưa thích trang phục rộng rãi hơn.
Hầu hết các trang phục đua đều có túi. Thật khó có thể hình dung một tay đua F1 hiện đại cần mang theo thứ gì bên mình khi lên xe. Tuy nhiên, có thể đoán chắc được rằng đó sẽ không phải là... chìa khóa xe.
Với khả năng chống cháy đã được tích hợp trực tiếp vào chất liệu, sự thoải mái của trang phục đua phụ thuộc chủ yếu vào kỹ thuật may đo. Trước hết, trang phục thường được cắt theo hướng từ trước ra sau. Cách làm này để phù hợp với tư thế ngồi cúi người đặc trưng của tay đua trong buồng lái.
Phần lưng được thiết kế dài hơn hoặc bổ sung các tấm vải co giãn, trong khi phần trước ngắn hơn để tránh nhăn và gây khó chịu dưới dây an toàn. Tương tự, các mảng vải co giãn cũng được bố trí tại vị trí nối tay áo với thân áo và vùng đáy quần, giúp người lái cử động linh hoạt hơn.
Những chi tiết này cải thiện đáng kể sự thoải mái, nhưng đồng thời cũng đòi hỏi các bài kiểm tra nghiêm ngặt hơn theo quy định mới. Toàn bộ đường may đều được xử lý dạng may phẳng, nhằm hạn chế tối đa ma sát và áp lực khi tay đua bị cố định chặt vào ghế.
Vào thập niên 1970, trang phục bảo hộ thường sử dụng tới năm lớp Nomex, kèm các lớp đệm giống nỉ để tăng khả năng chống cháy. Điều này khiến trang phục nặng nề, giữ nhiệt cao và hạn chế khả năng vận động và gần như biến nó thành một chiếc chăn theo đúng nghĩa đen.
Ngày nay, các vật liệu nhẹ và tiên tiến hơn cho phép tay đua cử động tay chân thoải mái hơn. Quan trọng không kém, các lớp vải thoáng khí giúp tản nhiệt và mồ hôi hiệu quả, giảm nguy cơ say nắng và mất nước trong suốt chặng đua.
Trọng lượng trang phục cũng đã giảm mạnh, chỉ còn khoảng 750 gram. Đây là con số đáng kinh ngạc khi so với trọng lượng gần 2 kg trên các bộ trang phục trước đây. Dù phải đáp ứng các yêu cầu khắt khe hơn của tiêu chuẩn FIA 8856-2018, trang phục hiện tại vẫn nhẹ và cách nhiệt tốt hơn các thế hệ trước.
Để tăng thêm sự thoải mái và giảm trọng lượng, các bộ đồ đua không còn được thêu hoặc trang trí bằng các miếng vá may nữa. Thay vào đó, hầu hết các họa tiết đều được in bằng máy in phun. Điều này cho phép các logo nhà tài trợ và các họa tiết phức tạp với nhiều màu sắc, hiệu ứng chuyển màu và thậm chí cả kiểu in ảnh được áp dụng lên lớp ngoài được xử lý đặc biệt.
Bộ đồ lót (Underwear)
Bên dưới trang phục đua, các tay đua bắt buộc phải mặc một bộ đồ lót chống cháy. Tương tự như đồ đua, bộ đồ lót này cũng tuân theo Quy định FIA 8856-2018 và được làm từ vật liệu Nomex.
Cũng như hầu hết môn thể thao khác, công nghệ của lớp đồ lót này đã tiến bộ đáng kể trong vài thập kỷ qua. Những bộ đồ ban đầu dày, thô và giống áo giữ nhiệt bằng len đã được thay thế bằng các lớp vải mỏng hơn, thoáng khí và có khả năng thấm hút mồ hôi. Nhờ đó, chúng vừa đảm bảo khả năng chống cháy, vừa mang lại sự thoải mái cần thiết cho tay đua.
Bộ đồ lót bao gồm áo dài tay, quần dài bó và tất. Điều quan trọng là các lớp này phải chồng lên nhau đủ rộng để bảo vệ cơ thể người lái khỏi lửa, ngay cả khi họ đang ngồi trong buồng lái. Giống như trang phục đua, lớp áo bên trong cũng phải được chứng nhận theo quy định và có thể in logo nhà tài trợ.
Tiếp đến là mũ trùm đầu chống cháy. Phần trước của mũ có thể được thiết kế hai lớp nhằm tăng cường bảo vệ vùng mặt không nằm trong mũ bảo hiểm. Trong thập niên 70 và 80, khi rủi ro còn cao, loại mũ còn có thiết kế có hai lỗ ở vùng mắt để tăng mức độ che chắn.
Ngày nay, hầu hết các tay đua sử dụng mũ trùm đầu với một lỗ duy nhất, thường kéo xuống che mũi hoặc thậm chí cả miệng. Để phục vụ hệ thống nước uống, mũ cũng được khâu sẵn một lỗ nhỏ nhằm luồn ống nước uống vào bên trong.
Bên trong mũ trùm đầu thường tích hợp tai nghe và micro phục vụ liên lạc với đội đua. Tuy nhiên, cách bố trí này phụ thuộc vào sở thích cá nhân. Bởi một số tay đua lựa chọn đặt một hoặc cả hai thiết bị trực tiếp trong mũ bảo hiểm.
Ưu điểm của việc gắn tai nghe và micro vào mũ trùm đầu là chúng nằm gần tai và miệng hơn, giúp cải thiện chất lượng liên lạc. Ngoài ra, mũ trùm đầu có chi phí thấp hơn mũ bảo hiểm, cho phép các đội chuẩn bị sẵn nhiều bộ dự phòng trong trường hợp thiết bị gặp trục trặc.
Găng tay
Găng tay từ lâu đã là một phần không thể thiếu trong trang phục của các tay đua. Từ những đôi găng da đan móc hoặc đục lỗ ở giai đoạn đầu, găng tay ngày nay đã được bổ sung khả năng chống cháy nhằm bảo vệ đôi tay tốt hơn.
Phần lòng bàn tay thường được làm từ da cao cấp để mang lại cảm giác chính xác khi cầm vô lăng. Các miếng silicon giúp tăng độ bám, trong khi lớp găng bao phủ từ lòng bàn tay tới các đầu ngón tay để chống cháy.
Sự vừa vặn là yếu tố then chốt, vừa đảm bảo phản hồi chính xác vừa nâng cao an toàn, vì vậy nhiều tay đua và nhà sản xuất sử dụng thêm dây Velcro ở cổ tay để cố định găng tay.
Tuy nhiên, cấu trúc này luôn có một sự đánh đổi. Nhiều lớp Nomex hơn sẽ tăng khả năng chống cháy, nhưng đồng thời làm giảm độ nhạy ở các đầu ngón tay. Do đó, găng tay thường có mức bảo vệ chống cháy thấp hơn so với các phần khác của bộ đồ đua.
Điều này đã được minh chứng rõ trong vụ tai nạn của Romain Grosjean, khi đôi tay là bộ phận chịu ảnh hưởng nhiều nhất bởi lửa do lớp Nomex mỏng hơn.
Ít ai biết rằng, găng tay của các tay đua còn tích hợp một cải tiến an toàn mới, đó là cảm biến sinh trắc học. Bên trong một đầu ngón tay là cảm biến không dây, đọc các chỉ số sinh học quan trọng của tay đua như nhịp tim và độ bão hòa oxy. Dữ liệu từ cảm biến này được truyền về thiết bị ghi dữ liệu an toàn của xe và có thể được truy cập không dây từ bên ngoài xe.
Công nghệ này không chỉ cung cấp thông tin sức khỏe theo thời gian thực và được lưu trữ để phân tích, mà còn đặc biệt giá trị trong các tình huống tai nạn. Nhờ dữ liệu sinh trắc học, đội ngũ an ninh và y tế có thể nhanh chóng đánh giá mức độ nghiêm trọng của tình trạng tay đua và đưa ra quyết định phù hợp.
Trong những trường hợp khẩn cấp, khi không thể tiếp cận trực tiếp người lái, việc biết được nhịp tim hoặc nhịp thở đang ở mức nguy hiểm cho phép đội ngũ y tế rút ngắn hoặc bỏ qua một số quy trình cứu hộ tiêu chuẩn.
Ví dụ, nếu một tay đua bất tỉnh và bị mắc kẹt trong chiếc xe bị lật, chiếc xe có thể được lật trở lại sớm hơn, dù tiềm ẩn rủi ro chấn thương xương. Việc làm đó để ưu tiên xử lý các vấn đề sống còn liên quan đến hô hấp và tim mạch.
Giày
Giày đua xe cũng không đứng ngoài dòng chảy thời gian, luôn thay đổi và phần nào phản chiếu các xu hướng giày dép đương đại. Tương tự găng tay, giày đua là một sự thỏa hiệp có tính toán: cảm giác khi điều khiển được đặt lên trên mức độ an toàn tuyệt đối.
Xu hướng hiện nay nghiêng về phong cách giày thể thao, sử dụng quai dán hoặc dây buộc, kết hợp với đế cao su silicon mỏng để tăng độ nhạy khi đạp pedal. Gần đây hơn, nhiều nhà sản xuất chuyển sang thiết kế thân giày dạng "tất", thay cho da thật, da lộn hay giả da truyền thống. Các hãng làm vậy nhằm giảm trọng lượng, tăng độ ôm và mang lại cảm giác linh hoạt tối đa cho người lái.
Mũ bảo hiểm
Từ những chiếc mũ phi công bằng da sơ khai, mũ bảo hiểm nhanh chóng được thay thế bằng mũ vỏ sợi thủy tinh. Ban đầu là loại hở mặt, rồi tiến tới mũ kín hoàn toàn với kính che mặt đặt phía trên kính bảo hộ. Ngày nay, mũ bảo hiểm đạt chuẩn F1 là một kỳ tích thực sự của kỹ thuật hiện đại, phải vượt qua những bài kiểm tra khắt khe bậc nhất trong thế giới thể thao.
Quy định FIA 8860-2018 hiện hành đã được áp dụng rộng rãi cho nhiều hạng đua xe khác nhau và là kết tinh của hàng thập kỷ phát triển công nghệ mũ bảo hiểm. Một chiếc mũ F1 được cấu tạo từ ba lớp chính: vỏ ngoài bằng composite carbon, lớp xốp hấp thụ lực va chạm và lớp lót chống cháy. Mỗi thành phần đều phải được kiểm định riêng lẻ để đáp ứng tiêu chuẩn an toàn của FIA.
Xu hướng gần đây tập trung mạnh vào việc giảm trọng lượng mũ bảo hiểm nhưng vẫn duy trì khả năng chịu va đập cực cao. Mũ nhẹ hơn không chỉ giúp tay đua thoải mái hơn khi vào cua hay phanh gấp ở mức gia tốc khoảng 5G, mà còn an toàn hơn trong các tai nạn nghiêm trọng lên tới 50G. Bên cạnh đó, trọng lượng mũ nhẹ cũng giảm đáng kể nguy cơ chấn thương cổ, bất chấp việc có sử dụng thiết bị HANS hay không.
Tùy theo kích thước vỏ mũ, một chiếc mũ bảo hiểm F1 hiện đại chỉ nặng khoảng 1.250 gram. Đây là con số rất ấn tượng nếu xét đến mức độ bảo vệ mà nó mang lại.
Điểm thay đổi then chốt của quy định năm 2018 nằm ở kích thước kính nhìn và phần chồng lên nhau giữa kính chắn gió và vỏ mũ. Sau vụ tai nạn của Felipe Massa, khi một lò xo kim loại xuyên thủng mũ / kính chắn gió ở tốc độ cao, FIA đã bắt buộc gia cố khu vực này bằng một dải vật liệu Zylon.
Việc giảm diện tích tầm nhìn của người lái trên mũ bảo hiểm thực tế không gây ảnh hưởng đáng kể đến khả năng quan sát. Phần diện tích này trước đây vốn đã bị che phủ bởi các miếng dán kính chắn gió hoặc các dải bảo vệ tương tự, do đó vùng quan sát hiệu quả của người lái gần như không thay đổi.
Trong những năm 1970-1980, mũ bảo hiểm của các tay đua F1 thường được trang bị ống dẫn khí nối với nguồn cung cấp khí y tế riêng. Trang bị này nhằm hỗ trợ hô hấp trong trường hợp bị mắc kẹt trong đám cháy. Tuy nhiên, cùng với sự cải thiện toàn diện về an toàn của xe đua, trang phục chống cháy và công tác cứu hộ bên đường đua, các hệ thống này không còn cần thiết và đã bị loại bỏ khỏi quy định hiện hành.
Tổng kết
Dẫu tai nạn là không thể tránh khỏi, bởi đó là bản chất của môn thể thao đua xe. Tuy nhiên, mỗi sự cố đều mang lại những dữ liệu và bài học quan trọng, từ đó giúp FIA và các nhà sản xuất không ngừng cải tiến tiêu chuẩn an toàn, từng bước giảm thiểu mức độ chấn thương cho người lái.
