Chiến lược undercut và overcut ngày càng trở nên quan trọng trong vài thập kỷ gần đây, khi công nghệ giữa các đội đua ngày càng tiệm cận nhau. Một khi hiệu suất xe là tương đồng, một quyết định chiến thuật đúng lúc đôi khi là "lá bài" duy nhất để vượt qua đối thủ.
Trước năm 2010, luật đua cho phép các đội đua tiếp nhiên liệu trong cuộc đua. Điều này khiến chênh lệch thời gian mỗi vòng giữa xe nhẹ (gần hết nhiên liệu) và xe nặng (vừa tiếp nhiên liệu) là khoảng 1,5 giây. Dù bộ lốp mới có thể bù lại phần nào, nhưng lại khó có thể khắc phục hoàn toàn bất lợi này. Vì vậy, nhiên liệu là yếu tố chiến lược quan trọng nhất.
Sau khi việc tiếp nhiên liệu bị cấm, hiệu suất lốp trở thành yếu tố cốt lõi. Các đội đua bắt đầu tập trung vào việc quản lý độ mòn lốp để xây dựng chiến lược undercut và overcut nhằm vượt qua đối thủ.
Hiểu về hiệu suất của lốp
Để hiểu cách undercut và overcut hoạt động, trước hết chúng ta cần hiểu hành vi của lốp.
Cao su được sử dụng trong lốp F1 hiện đại chịu ảnh hưởng mạnh bởi nhiệt độ và hiện tượng trễ đàn hồi (hysteresis), vì vậy thời gian mỗi vòng chạy mà xe đạt được thay đổi đáng kể tùy thuộc vào giai đoạn tuổi thọ của lốp.
Có ba giai đoạn chính của hiệu suất lốp trong một stint (thời gian từ khi xuất phát đến lần dừng pit đầu tiên): làm nóng, ổn định và suy giảm. Lực bám mà lốp tạo ra trong mỗi giai đoạn này thay đổi tùy theo độ cứng của hợp chất lốp (Soft - mềm, Medium - trung bình hoặc Hard - cứng). Biểu đồ dưới đây minh họa sự chênh lệch thời gian mỗi vòng điển hình giữa các loại lốp Soft, Medium và Hard trong suốt một stint.
Lốp Soft có khả năng làm nóng nhanh nhất và do đó có thời gian vòng đầu nhanh nhất. Tuy nhiên, khi cao su mềm bắt đầu quá nhiệt và mòn, hiệu suất của nó giảm đáng kể về cuối stint. Lốp Hard tăng nhiệt chậm hơn và do đó mất nhiều thời gian để làm nóng, vì vậy nó chậm hơn lốp Soft khoảng 0,5 giây ở vòng đầu tiên.
Tuy nhiên, lốp Hard ít bị quá nhiệt và mòn hơn, duy trì hiệu suất lâu hơn và đến vòng 30 thì nhanh hơn lốp Soft khoảng 0,7 giây. Lốp Medium thường nằm giữa Hard và Soft về hiệu suất. Tuy nhiên, loại lốp này đôi khi khó làm nóng và do đó chậm hơn cả Hard và Soft ở đầu stint.
Sự chênh lệch thời gian vòng chạy giữa lốp cũ và lốp mới cũng như giữa các hợp chất trong giai đoạn làm nóng (phần màu vàng bên trái) và suy giảm (phần màu tím bên phải) tạo ra cơ hội cho các đội thực hiện undercut hoặc overcut.
Undercut là gì?
Undercut là chiến lược đua trong đó một tay đua vào pit sớm hơn đối thủ để giành lợi thế bằng cách sử dụng lốp mới hơn. Chìa khóa của chiến lược này nằm ở ba giai đoạn quan trọng: vòng vào pit (inlap), pit stop và vòng ra pit (outlap). Tổng thời gian mất đi hoặc đạt được trong chuỗi giai đoạn này có thể dẫn đến một pha vượt xe thành công, vì lốp mới cho phép tay đua đạt thời gian vòng chạy nhanh hơn so với đối thủ đang chạy trên lốp cũ chậm hơn.
Trong kịch bản undercut, tay đua A vào pit trước và mất thời gian trong pit (khoảng 20 giây), nhưng khi quay lại đường đua với lốp mới, họ có thể thực hiện một vòng outlap nhanh hơn nhiều. Trong khi đó, tay đua B - người ở lại trên lốp đã mòn sẽ có một vòng inlap chậm hơn trước khi vào pit. Khi tay đua B hoàn thành pit stop, tay đua A đã tận dụng lợi thế tốc độ từ lốp mới để giành vị trí trên đường đua và vượt qua tay đua B.
Undercut đặc biệt hiệu quả trên các đường đua có mức độ hao mòn hoặc suy giảm nhiệt của lốp cao, nơi lốp mới ngay lập tức mang lại hiệu suất tốt hơn. Chiến lược này tận dụng việc lốp cũ suy giảm đáng kể, làm chậm tốc độ xe. Nếu được thực hiện đúng thời điểm, undercut có thể giúp tay đua nhảy cóc vượt lên đối thủ bằng cách tận dụng độ bám và tốc độ của lốp mới.
Các yếu tố then chốt để undercut thành công:
- Hiệu suất lốp: Lốp mới mang lại độ bám và tốc độ tốt hơn, tạo lợi thế đáng kể. Việc canh thời điểm vào pit đủ sớm để tận dụng tối đa lốp mới là rất quan trọng.
- Khoảng trống trên đường đua: Tay đua phải quay lại đường đua với khoảng trống phía trước để tận dụng lốp mới mà không bị cản bởi traffic.
- Hiệu quả pit stop: Pit stop nhanh và mượt là yếu tố thiết yếu. Bất kỳ sự chậm trễ nào cũng có thể làm mất lợi thế.
- Điều kiện đường đua: Các đường đua hao mòn lốp cao sẽ phù hợp với undercut.
- Yếu tố khác: Cờ vàng, safety car (xe an toàn) hoặc virtual safety car (xe an toàn ảo) có thể ảnh hưởng đến hiệu quả chiến lược.
Overcut là gì?
Overcut là chiến lược đua trong đó một tay đua ở lại trên đường đua lâu hơn đối thủ - người đã vào pit trước. Mục tiêu là tận dụng không khí sạch và khối lượng nhiên liệu nhẹ hơn (do tiêu hao) để đạt thời gian vòng chạy nhanh hơn trong khi đối thủ đang ở trong pit, từ đó giành vị trí khi thực hiện pit stop sau.
Một yếu tố quan trọng của overcut là tay đua B (đã vào pit trước) có thể gặp khó khăn trong việc làm nóng lốp mới, đặc biệt khi chuyển sang lốp cứng hơn. Trong khi đó, tay đua A được yêu cầu đẩy tốc độ trên lốp đã mòn, tận dụng không khí sạch để tạo lợi thế thời gian. Sau vài vòng như vậy, khi tay đua A vào pit, họ có thể quay lại trước tay đua B.
Các yếu tố then chốt để overcut thành công:
- Quản lý lốp: Tay đua phải duy trì tốc độ cạnh tranh trên lốp cũ.
- Điều kiện đường đua: Overcut phổ biến trên các đường đua ít hao lốp hoặc điều kiện ẩm ướt.
- Hiệu suất đối thủ: Nếu đối thủ gặp phương tiện cản trở hoặc làm nóng lốp kém, overcut sẽ hiệu quả.
Một ví dụ về undercut
Vượt đối thủ trong cuộc đua là một thành công lớn. Tuy nhiên, kết quả đầy đủ của một chiến lược undercut hoặc overcut chỉ thực sự rõ ràng khi cuộc đua kết thúc.
Chặng đua Bahrain Grand Prix 2021 đã minh họa điều này rõ ràng. Đường đua Sakhir gây hao mòn lốp sau lớn, tạo cơ hội cho việc sử dụng chiến lược undercut. Lewis Hamilton mất vị trí dẫn đầu vào tay Max Verstappen ở vòng 1 và Mercedes lập tức thay đổi chiến lược. Ở lần pit stop đầu tiên, Mercedes undercut sớm hơn Red Bull bốn vòng, giúp Hamilton vượt qua Verstappen ở vòng 18.
Hamilton sau đó tạo khoảng cách 7 giây và vào pit lần hai ở vòng 28. Tuy nhiên, để chống lại undercut, Red Bull kéo dài stint của Verstappen thêm 11 vòng để khi vào pit thì có lợi thế lốp mới hơn so với Hamilton. Sau pit stop, Verstappen nhanh chóng bắt kịp Hamilton và cạnh tranh vị trí dẫn đầu. Dù về mặt chiến lược thì Verstappen có lợi thế và lẽ ra có thể thắng. Tuy nhiên, một pha vượt lỗi đã khiến anh chỉ có thể kết thúc cuộc đua ở vị trí thứ hai.
Sức mạnh của một cú overcut hiệu quả
Những con phố chật hẹp của Monaco khiến chặng đua này bị chi phối bởi traffic và việc giữ lốp. Pit stop trở nên bất lợi vì rất khó để vượt xe khác, ngay cả khi có lợi thế lốp.
Năm 2021, vị trí xuất phát kém khiến Hamilton phải theo sau Pierre Gasly. Khi lốp bắt đầu xuống cấp, Hamilton vào pit trước, nhưng Gasly ở lại thêm một vòng và thực hiện overcut để giữ vị trí.
Sebastian Vettel ở lại thêm một vòng nữa và overcut cả Hamilton lẫn Gasly, trong khi Sergio Pérez ở lại thêm hai vòng và overcut tất cả. Tình huống này giúp Perez từ chỗ chậm hơn Hamilton 5 giây trở thành nhanh hơn hơn 5 giây. Cuối cùng, Hamilton không thể vượt Gasly và phải vào pit ở vòng 66 để cố gắng giành fastest lap.
Lúc nào thì sử dụng overcut hoặc undercut?
Việc lựa chọn giữa undercut và overcut phụ thuộc vào nhiều yếu tố như đặc điểm đường đua, mức độ hao mòn lốp và điều kiện cuộc đua. Ví dụ, trên các đường đua hao mòn lốp cao, undercut thường hiệu quả hơn vì lốp cũ giảm hiệu suất đáng kể. Tuy nhiên, trên các đường đua ít hao mòn lốp, overcut có thể hiệu quả hơn, đặc biệt nếu tay đua có thể tận dụng xe nhẹ hơn để đạt thời gian vòng chạy nhanh hơn.
Điều kiện thời tiết cũng rất quan trọng. Trong điều kiện lạnh, khi lốp mất nhiều thời gian để đạt nhiệt độ tối ưu, overcut có thể có lợi hơn. Ngược lại, trong điều kiện nóng, khi lốp xuống cấp nhanh, undercut có thể mang lại lợi thế ngay lập tức.
Ngoài ra, việc quản lý traffic và thời điểm pit stop là yếu tố then chốt. Undercut cần đường đua trống sau khi vào pit, trong khi overcut có thể tận dụng không khí sạch trước khi vào pit.