F1 luôn có mối quan hệ đầy phức tạp với những trường đua đường phố.
Chúng có thể cho ta sự khó đoán, và một cảnh quan không lẫn vào đâu được - điều mà những trường đua chuyên dụng thường phải ghen tị. Nhưng chúng cũng sẽ kiểm tra sự kiên nhẫn của cả tay đua lẫn khán giả với không gian chật chội, những cuộc đua "diễu hành", và sự vắng bóng của các khu vực run-off.
Từ danh tiếng vượt thời gian của Monaco đến cảnh quan rực rỡ của Las Vegas, lịch đua năm nay có nhiều trường đua tạm thời hơn bất kì giai đoạn nào khác trong lịch sử F1, mỗi địa điểm đều có cá tính, và những thiếu sót riêng.
Khi F1 được hình thành vào năm 1950, các cuộc đua thường được diễn ra trên đường dân sinh vì sự thiếu hụt các trường đua chuyên dụng.
Dẫu số lượng các trường đua đường phố tăng giảm theo thời gian, những trường đua dạng này ngày nay đang trở nên thịnh hành khi được gắn mác "xanh" vì khả năng để lại ít dấu chân carbon (carbon footprint) hơn một sân đua chuyên dụng và dễ thuyết phục chính quyền địa phương hơn, vì dù có thất bại thì cũng dễ xóa dấu vết của F1 hơn.
Vì vậy, với việc trường đua đường phố đang nổi lên thành trào lưu, ta hãy cùng điểm lại và đánh giá từng trường đua đường phố mà giải vô địch thế giới đã kinh qua từ khi mới hình thành - từ tệ nhất đến đỉnh nhất.
Caesars Palace, Las Vegas, Mỹ (1981-1982) (27)
Chúng ta bắt đầu từ đâu? Dĩ nhiên là trường đua đường phố tệ hại nhất mọi thời đại rồi.
Cuộc đua ở Caesars Palace thậm chí không được tổ chức trên đường phố, mà là trên một kiến trúc kinh điển của nền văn hóa Mỹ: một bãi đậu xe.
Và ở đó, một trường đua sẽ được ra đời bằng cách len lỏi giữa những khu vực được kẻ vạch cho người dân đậu xe.
Cũng không bất ngờ khi trường đua dài 3,5km với 14 góc cua là một sản phẩm tệ hại. Diễn ra trên nền bãi đậu xe rộng lớn trước sòng bạc Caesars Palace ở Las Vegas, cuộc đua năm 1981 không hề khiến các tay đua năm ấy cảm thấy hứng thú.
Theo lời của Alan Jones - tay đua sắp giải nghệ ở thời điểm đó: "Nó như con đường mòn dê đi, lôi từ trên núi xuống và cán phẳng. Một nơi chẳng ra sao để kết thúc sự nghiệp."
Phóng viên Mike Dodson của Motor Sport đã viết: "Tôi không muốn bất kính với những quý ngài ở Caesars, nhưng trường đua tạm bợ của họ - với hàng rào bê tông vô vị không thể hiện được tí thách thức và sự hào nhoáng nào cả."
Cả cuộc đua và đường đua đều không làm hài lòng cả tay đua lẫn khán giả, và nó chỉ trụ được hai năm.
Miami, Mỹ (2022-hiện tại) (26)
Thật khó để chọn giữa Caesars Palace và Miami trong cuộc chiến giữa những bãi đậu xe, nhưng ít ra Miami có một ít khoảnh khắc đáng nhớ.
Chiến thắng đột phá của Lando Norris năm 2024 là đỉnh cao, và việc Max Verstappen vùng lên từ vị trí xuất phát thứ ba đến chiến thắng chặng cho thấy trường đua này cũng có chút "gia vị".
Nhưng bản thân trường đua thì chưa đủ độ thuyết phục.
Ban đầu, đường đua gợi nhớ về những năm 80, khi mặt đường xảy ra nứt vỡ ngay trong phiên chạy đầu tiên trong năm đầu tiên của cuộc đua.
"Điều quan trọng nhất là, bề mặt đường đua là một trò đùa," Sergio Perez phát biểu sau phiên phân hạng năm 2022. "Cuộc đua sẽ rất khó khăn. Sẽ có ai đó mắc phải sai lầm, vì chúng ta bị đưa vào tình huống buộc phải thế."
Chất lượng mặt đường đã được cải thiện, nhưng thiết kế đường đua vẫn gượng gạo khi việc vượt mặt phụ thuộc vào DRS và không có nhịp điệu giữa những khúc cua stop-start. Trường đua Miami vẫn chưa giành được tình cảm của người hâm mộ, dẫu cho sân vận động Hard Rock có hào nhoáng ra sao đi nữa.
Dallas, Mỹ (1984) (25)
"Dĩ nhiên là những cuộc đua thế này đáng lẽ không được phép diễn ra, nhưng sự thật là, chúng ta đều là nô lệ tư bản, phải không? Miễn là tiền nong hợp lí, chúng tôi sẽ đến và làm việc của mình." Keke Rosberg đã phát biểu như thế về cuộc đua F1 duy nhất ở Dallas vào năm 1984.
Alain Prost nói thêm: "Điều tốt đẹp duy nhất về nó là Detroit cũng không tệ lắm."
Đường đua Dallas - một đường đua nhanh nhưng chưa hề được kiểm nghiệm tổ chức GP duy nhất của nó dưới cái nóng hè trầy vi tróc vẩy, và vâng, bản thân đường đua cũng bị "bong tróc".
Nhiệt độ lên đến hơn 40 độ C, bề mặt đường đua bị nâng lên, và các tay đua dọa làm loạn không đua trong khi ban tổ chức phải cùng lúc chống chọi với cả tay đua lẫn mặt đường trong sự tuyệt vọng.
Và khi cuộc đua chính thức được khởi tranh, Keke Rosberg đã chiến thắng trong khi nhiều người đã phải bỏ cuộc. Nhưng những sự bất đồng về mặt tài chính đã khiến F1 quay lưng với nơi này.
Phoenix, Mỹ (1989-1991) (24)
Những cung đường trong đô thị Mỹ chủ yếu là những đoạn thẳng cắt nhau vuông góc dạng ô bàn cờ, vì vậy việc tìm được những khúc cua tự nhiên hấp dẫn cho việc đua xe là không hề dễ dàng.
Đó là lí do có bốn cuộc đua Mỹ "đội sổ", với Phoenix chỉ xếp trên vì ít tệ hơn.
Trường đua có đến tám góc cua 90 độ, vì thế không bất ngờ khi Lễ hội đua đà điểu Chandler ở gần đấy còn thu hút nhiều khán giả hơn.
"Tôi nhớ cái hồi lần đầu đến Phoenix trong mùa F1 đầu tiên của mình, và lúc đó đang dạo phố với vợ," Johnny Herbert hồi tưởng. Chúng tôi gặp một cặp đôi khác và họ hỏi: 'Chuyện gì đang diễn ra ở đây vậy?'"
"Chúng tôi đáp: 'Chúng tôi đến vì Grand Prix.' Còn họ đáp: 'Tụi này đi xem đua đà điểu'".
Cái nóng tàn khốc giữa mùa hè khiến cuộc đua đầu tiên chỉ chứng kiến sáu xe cán đích từ 16 xe xuất phát, nhưng cuộc đua không hề tệ, điều này đã được Jean Alesi chứng minh vào năm 1990 trong màn thách thức Ayrton Senna. Nhưng rốt cuộc, lũ đà điểu đã thắng, và việc ít người đến xem đã khiến cuộc đua bị hủy bỏ sau ba năm dù có hợp đồng 5 năm.
Avus, Đức (1959) (23)
Liệu Avus - với hai đoạn thẳng và hai góc cua có cá tính hơn những trường đua kể trên không? Chắc chắn là có rồi.
Hai chiều xa lộ chạy qua rừng Grunewald đã được dùng để tổ chức GP Đức vào năm 1959.
Trường đua dài 19,2km này có một "bức tường tử thần" ở đầu Bắc, tạo điều kiện cho những tấm ảnh ngoạn mục và những khoảnh khắc rợn tóc gáy.
Tony Brooks đã giành chiến thắng cho Ferrari trong lần duy nhất F1 ghé thăm địa điểm này, nhưng sự kiện đã bị ảnh hưởng bởi việc Jean Behra qua đời khi gặp tai nạn trong một cuộc đua sports car.
Valencia, Tây Ban Nha (2008-2012) (22)
Trường đua đường phố ở Valencia cho ra những kết quả thú vị, nhưng cuối cùng vẫn bị ghẻ lạnh.
Diễn ra ở vùng đất cảng của thành phố, cuộc đua được khai sinh để tận dụng sự nổi tiếng của Fernando Alonso.
Qua ngòi bút thiết kế của Hermann Tilke, đường đua dài 5,419km này có 25 góc cua và một cây cầu xoay. Và đó là những điểm nhấn duy nhất.
Như những trường đua ít được sử dụng khác, cát bụi ngoài line đua đồng nghĩa với việc việc vượt mặt rất khó khăn.
Felipe Massa chiến thắng cuộc đua đầu tiên vào năm 2008 từ pole, trước khi người đồng hương Rubens Barrichello tái sinh cuộc đua vô địch năm 2009 với chiến thắng cho đội Brawn.
Trường đua được chứng kiến một cuộc đua kinh điển vào năm 2012, khi Fernando Alonso lao lên từ vị trí xuất phát thứ 12 để giành lấy chiến thắng đầy xúc động trước người hâm mộ nước nhà.
Boavista, Bồ Đào Nha (1958, 1960) (21)
Trường đua Boavista, hay còn được gọi là Oporto, tổ chức GP Bồ Đào Nha năm 1958 và 1960.
Vòng đua bắt đầu đối diện bến cảng trên đường Esplanada do Rio de Janeiro đi đến Avenida da Boavista trước khi đi qua những cung đường nhỏ và rồi quay lại bến cảng.
Hai góc cua đầu tiên được tạo bởi hai vòng xuyến, và đường đua phải băng qua đường ray tàu điện và những đoạn đường đá cuội.
Stirling Moss thống trị cuộc đua đầu tiên khi giành chiến thắng với khoảng cách 5 phút 13 giây, nhưng lại tự dập tắt cơ hội vô địch của chính mình khi nói đỡ cho Mike Hawthorn - người ban đầu vốn đã bị loại khỏi cuộc đua vì lùi xe vào đường đua sau khi rời khỏi đường đua. Hawthorn vô địch mùa giải 1958 với số điểm mà ông giành được ở cuộc đua này.
Jack Brabham giành chiến thắng cuộc đua năm 1960 trước khi đường đua rơi khỏi lịch thi đấu vì lí do an toàn.
Không tệ, nhưng cũng không phải đặc sắc.
Monsanto, Bồ Đào Nha (1959) (20)
Bị kẹp giữa hai cuộc đua ở Boavista là Monsanto - một vùng đất công viên rộng lớn sở hữu nhiều bề mặt đường đua (thậm chí nhiều đường tàu điện hơn cả Boavista).
Đoạn thẳng chính, trùng hợp thay, là đường dẫn đến trường đua Estoril - địa điểm đăng cai GP Bồ Đào Nha trong thập niên 80 và 90. Phần còn lại của trường đua được hình thành bởi những cung đường trên những ngọn đồi ở Lisbon, tương tự như đường đua Montjuic Park.
Dennis Jenkinson đã viết trong báo cáo về cuộc đua vào năm 1959: "Bản chất của nơi này là một trường đua đường phố thuần túy, với việc không có góc cua nghiêng và khoảng trống lớn để giúp các tay đua dễ thở hơn. Ngược lại, nó có những chỗ vòng khó chịu trên mặt đường, quá trình phanh phải được thực hiện khi đang bẻ lái, góc cua khuất, những đoạn đường được rào bởi cây cối và mọi sự bất tiện trong việc lưu thông hàng ngày."
Tuy nhiên, F1 chỉ ghé nơi đây một lần, và không bao giờ quay lại.
Ain-Diab, Ma Rốc (1958) (19)
Trường đua Ain-Diab, có chiều dài 7,603km là một trường đua tốc độ cao được hình thành bởi những cung đường ven biển và chạy qua khu rừng Sidi Abderhaman, là tuyến đường chính trên sa mạc kết nối Casablanca với Azemmour và vùng ngoại ô lân cận.
Cuộc đua cấp vô địch thế giới duy nhất của nó chứng kiến màn so tài tranh ngôi vô địch giữa Mike Hawthorn và Stirling Moss - một cuộc chiến mà chính tinh thần thượng võ của Moss ở chặng đua trước tại Boavista đã tạo điều kiện để xảy ra.
Moss thắng cuộc đua, nhưng Hawthorn gom đủ điểm để trở thành nhà vô địch F1 đầu tiên mang quốc tịch Vương Quốc Anh.
Như bao "người anh em" cùng thời khác, trường đua này rất nguy hiểm, và cuộc đua đã chứng kiến cái chết của Stuart Lewis-Evans - đồng đội của Moss ở Vanwall, khi ông gặp trục trặc động cơ dẫn đến tai nạn và bị bỏng nặng.
Đông London / Prince George, Nam Phi (1962-1963, 1965) (18)
Dù không phải là cuộc đua đầu tiên của F1 tại châu Phi, Nam Phi lại trở thành điểm dừng chân của giải vô địch thế giới ở châu lục này trong hàng chục năm.
Trường đua Prince George nguyên bản trước chiến tranh dài hơn 24km, còn phiên bản của F1 được rút ngắn xuống còn 3,9km.
Một trường đua đơn giản với chỉ tám góc cua, nó chạy dọc theo cung đường dân sinh ven biển trước khi vòng vào trong đất liền.
Nơi đây tổ chức ba cuộc đua vào năm 1962, 1963 và 1965. Graham Hill giành chiến thắng trong cuộc đua đầu tiên và Jim Clark thắng những cuộc đua còn lại. Nhưng trường đua bị nhận xét là quá hẹp cho xe F1, dẫn đến việc di dời GP Nam Phi sang Kyalami vào năm 1967.
Las Vegas, Mỹ (2023-hiện tại) (17)
Trường đua của Nevada, chạy dọc Dải Las Vegas, sở hữu bầu không khí lộng lẫy và chứng kiến các tay đua đạp hết ga trong phần lớn thời gian của vòng chạy, thật sự là một thắng cảnh đầy ngoạn mục.
Nhưng đây có thực sự là một trường đua tốt không? Tranh cãi vẫn còn đó.
Những trường đua hiện đại gần đây, kể cả trường đua đường phố đều thiếu đi cá tính vì chiều rộng đường đua quá lớn và hàng rào quá cao - hệ quả của các tiêu chuẩn an toàn cần thiết, và chúng trông không khác nhau là mấy.
Công bằng mà nói cho trường đua Vegas mới thì, nó đã có cuộc đua chào sân "chấp nhận được" vào năm 2023, khi Charles Leclerc đã có cơ hội để giành vinh quang ở "thành phố tội lỗi" trước khi phải đầu hàng Max Verstappen.
Grand Prix này được người hâm mộ chào đón bởi lễ khai mạc quy tụ nhiều người nổi tiếng, tổ chức các phiên chạy trong đêm muộn để đáp ứng càng nhiều múi giờ càng tốt.
Tuy nhiên, cũng từ đó mà hào quang đã mờ dần. Sự bỡ ngỡ của những phiên chạy khuya và cảnh quan ngoạn mục của Dải Vegas không đủ để che giấu việc trường đua này thường cho ra những cuộc đua đơn điệu, với các pha hành động lệ thuộc vào khu vực DRS.
Cuộc đua năm 2024 được xe là tạm ổn nhưng không hề kinh điển, khiến Las Vegas kẹt ở một vị thế khó chịu: bóng bẩy, có sức hút nhưng chưa hẳn đáng xem.
Pedralbes, Tây Ban Nha (1951, 1954) (16)
Sẽ có một cuộc đua F1 diễn ra trên đường phố Madrid vào năm 2026, nhưng khả năng cao là nó sẽ không kịch tính như Pedralbes.
Nơi này tổ chức cuộc đua F1 đầu tiên vào năm 1951 trên những cung đường ở ngoại ô Barcelona - nơi Juan Manuel Fangio giành chiến thắng chặng và chức vô địch thế giới đầu tiên của ông.
Trường đua có đoạn thẳng chính chạy dọc theo đường Avenida del Generalísimo Francisco Franco (bây giờ là Avinguda Diagonal), rồi qua một góc cua tay áo dẫn đến một đoạn leo đồi và một chuỗi những khúc cua nhanh và rộng, khuyến khích những nỗ lực tranh giành vị trí.
Tuy nhiên, GP Tây Ban Nha chỉ được tổ chức ở đây thêm một lần nữa vào năm 1954, khi Mike Hawthorn giành chiến thắng F1 thứ hai trong sự nghiệp.
Detroit, Mỹ (1982-1988) (15)
Detroit không bao giờ ở vị trí có thể đe dọa top 10 của danh sách này, nhưng "thành phố xe" đã chứng kiến nhiều khoảnh khắc đáng nhớ trong lịch sử F1.
John Watson đã có một cuộc đua để đời để leo từ hạng 17 đến chiến thắng trong cuộc đua chào sân của trường đua này, trong một năm F1 đầy sự hứng khởi, kịch tính và đau thương.
Một năm sau đó, Michele Alboreto giành chiến thắng chặng cuối cùng cho đội đua Tyrrell (dẫu đội đua này vẫn tiếp tục 15 năm nữa), trước khi chuyên gia đua đường phố Ayrton Senna thắng liền ba cuộc đua 1986, 1987 và 1988.
Dennis Jenkinson đã viết về cuộc đua đầu tiên ở Detroit như sau: "Hãy chấp nhận một điều rằng một cuộc đua Grand Prix được tổ chức trên những cung đường phố của thành phố xe, và nó rất thú vị."
"Có lúc hoang dại, có lúc mơ hồ và cũng có lúc điên khùng, nhưng đó là những đặc thù của một cuộc đua đường phố, và đó là một sự 'đổi gió' tốt đẹp so với những sân đua nhàm chán và 'cơ sở vật chất chuyên dụng'."
"Chẳng có điều gì 'chuyên dụng' về đường đua hay khu vực pit nhưng xét về tính 'tạm thời' của cuộc đua, mọi thứ đều ăn khớp và đây là chiến thắng cho Detroit Renaissance Grand Prix Inc (đơn vị tổ chức GP Detroit)."
Marina Bay, Singapore (2008-hiện tại) (14)
Như Detroit, việc Singapore có phải là một trường đua tốt hay không vẫn còn gây tranh cãi, nhưng những thời khắc chấn động mà Đảo quốc Sư tử đã chứng kiến trong những cuộc đua thì hơn hẳn người đồng môn xứ Cờ hoa.
Trường đua Marina Bay, với chiều dài hơn 5km và 19 góc cua đem đến nhiều cơn đau đầu cho cả các đội đua lẫn người hâm mộ. Tuy nhiên, chính bản chất khó chịu của nơi này đã khiến cho nhiều xe lao vào nhau theo nhiều cách ngoạn mục.
Cuộc đua F1 đầu tiên của Singapore và cũng là cuộc đua đêm đầu tiên của F1 đã chứng kiến vụ Crashgate, và một trong những vụ tai nạn lap 1 kịch tính nhất từng xảy ra vào năm 2017, khi Sebastian Vettel, Kimi Raikkonen và Max Verstappen va vào nhau trước cả khi kịp đến Turn 1, và trao quyền định đoạt chức vô địch năm đó vào tay Lewis Hamilton.
Tay đua người Anh đã cho ra một trong những vòng chạy giành pole vĩ đại nhất lịch sử vào năm 2018. Và một năm sau đó, Vettel đã giành chiến thắng F1 cuối cùng trong sự nghiệp trong màu áo Ferrari.
Năm 2023 chứng kiến Red Bull lần đầu tiên trong mùa giải bị đánh bại, khi một cuộc chiến đầy kịch tính nổ ra giữa Carlos Sainz, Lando Norris, George Russell và Hamilton, với tay đua người Tây Ban Nha giành chiến thắng chung cuộc.
Năm 2024 chứng kiến sự thống trị của Lando Norris, khi anh dẫn đầu mọi vòng đua và dễ dàng giành chiến thắng.
Dẫu cho mọi thách thức bao gồm độ ẩm cao, những góc cua gắt và những đòi hỏi không khoan nhượng trong điều kiện ban đêm, Marina Bay vẫn cung cấp sự ngoạn mục và kịch tính, kể cả khi định dạng đường đua không cho phép sai sót và ít khi tạo ra những tình huống đua xe mãn nhãn.
Bremgarten, Thụy Sĩ (1950-1954) (13)
Trước khi thảm họa Le Mans 1955 xảy ra, Bremgarten - trường đua đường phố của Thụy Sĩ là trụ cột của lịch đua F1 trong năm mùa giải.
Trường đua dài 7,2km với không một đoạn thẳng thực sự nào là một nơi vừa kịch tính vừa nguy hiểm, nơi rào chắn là những gốc cây và điều kiện chiếu sáng tự nhiên khá tệ, đó là chưa nói đến khi trời đổ mưa. Đường đua vẫn ướt rất lâu sau khi trời tạnh mưa vì nước đọng trên những tán cây đổ xuống đường.
Giuseppe Farina chiến thắng GP Thụy Sĩ đầu tiên vào năm 1950, trong khi Fangio thắng cuộc đua cuối cùng - khẳng định sự thống trị trong màu áo Mercedes với khoảng cách chiến thắng hơn một phút.
Màn trình diễn bậc thầy của El Maestro cũng là khúc chia ly cho Bremgarten, khi Thụy Sĩ cấm hầu hết mọi hoạt động đua xe sau bi kịch tại Le Mans. Nhưng thực sự thì một trường đua như thế còn được phép tồn tại bao lâu nữa?
Pescara, Ý (1957) (12)
Pescara là một trường đua trước thế chiến, và bị đánh giá là quá nguy hiểm kể cả so với thời bấy giờ, nhưng vẫn góp mặt vào giải vô địch thế giới trong một mùa duy nhất: 1957.
Những cung đường dựng tóc gáy của vùng Abruzzo vẫn là trường đua dài nhất từng có mặt trên lịch đua F1 với độ dài 25,8km, gồm hai đoạn thẳng có độ dài 5,5km mỗi đoạn, đoạn đầu tiên trong số đó lao xuống vùng ven biển trước khi dẫn đến khu vực đồi núi. Nơi cao nhất của đường đua sở hữu độ cao ấn tượng 185m so với mặt nước biển.
Cuộc đua Coppa Acerbo được tổ chức ở đây trong những năm trước thế chiến, và cuộc đua năm 1934 chứng kiến ngôi sao trẻ Guy Moll tử nạn.
Pescara được đăng cai cuộc đua F1 vào năm 1957 sau sự hủy bỏ đột ngột của hai chặng Bỉ và Hà Lan. Stirling Moss - người xuất phát thứ hai trong chiếc Vanwall xinh đẹp chỉ cần hơn một lap 10 phút để qua mặt Luigi Musso của Ferrari, trước khi về đích đầu tiên với khoảng cách ba phút so với Fangio để hoàn thành một trong những cuộc đua hay nhất sự nghiệp.
Vì trường đua quá rộng lớn, ban tổ chức chẳng buồn thu phí phần lớn trong số 200.000 người đến xem cuộc đua.
Reims, Pháp (11 chặng GP trong khoảng thời gian 1950-1966) (11)
Không phải là trường đua ngoạn mục nhất, nhưng đây lại là sân khấu của nhiều khoảnh khắc đáng nhớ.
Tam giác Reims - cấu thành bởi ba đoạn thẳng dài, đại diện cho đẳng cấp cao nhất của những cuộc chiến tốc độ cao.
Kiến trúc pit và khán đài từ thập niên 50, giờ đây vẫn đứng hiên ngang giữa vùng nông thôn nước Pháp khiến nó trở thành một trong những trường đua biểu tượng trong những năm sơ khai của F1.
Điều đó đã khẳng định vị trí của Reims trong lịch sử F1, mặc dù trường đua thiếu những yếu tố đặc trưng, nhưng cặp đoạn thẳng dài 3,5km mỗi đoạn đã cho ra những cuộc cạnh tranh núp gió đầy khốc liệt.
Năm 1953, Mike Hawthorn vượt mặt Juan Manuel Fangio sau một cuộc chiến nảy lửa để giành chiến thắng đầu tiên tại F1. Một năm sau, Fangio dẫn đầu màn về đích 1-2 cho Mercedes trong cuộc đua đánh dấu sự trở lại của Mũi Tên Bạc với giải vô địch thế giới.
F1 đua lần cuối ở đây vào năm 1966, và trường đua bị khai tử vào năm 1972. Nhưng khu pit và khán đài vẫn sừng sững như một dấu mốc bền bỉ gợi nhớ về "thời hoàng kim" tại đây.
Baku, Azerbaijan (2016-hiện tại) (10)
Được tổ chức ở một góc nhỏ của châu Âu với di sản đua xe gần như bằng 0, GP Azerbaijan ở Baku chẳng làm mấy con tim thổn thức khi được công bố lần đầu cho mùa giải 2016.
Nhưng kể từ đó, nơi đây trở thành "vựa" cho các tình huống cao trào khi từng khu vực của trường đua thúc đẩy cả người lẫn xe đến cực hạn.
Sau khi rời khỏi "đoạn thẳng" dài nhất F1 (quãng đường 2,2km dạt trái và phải trước khi trở nên thực sự "thẳng"), đường đua đi qua một loạt các góc cua 90 độ kết nối với những đoạn đại lộ rợp bóng cây trước khi các tay đua hướng đến khu vực lâu đài trung cổ.
Nếu các tay đua "sống sót" qua những khu vực đó, họ sẽ trở lại với đoạn thẳng chính dài thênh thang.
Những pha núp gió bất thành, những cuộc cạnh tranh quá nhiệt và những pha hôn tường đồng nghĩa với va chạm và tai nạn xảy ra ở tần suất thường xuyên, như các cuộc đua năm 2017, 2021 và 2024 đã cho thấy.
Với một số người, Baku đã trở thành siêu phẩm hiện đại.
Jeddah, Saudi Arabia (2021-hiện tại) (9)
Như Baku, Jeddah cũng từng bị hắt hủi trước khi được trình làng vào năm 2021.
Tuy nhiên, bốn cuộc đua ở đây đã cung cấp rất nhiều sự kịch tính ở tốc độ cao. Tốc độ trung bình 255km/h khiến nó trở thành trường đua nhanh thứ hai trong năm, chỉ sau Monza. Nhưng những bức tường lại ở gần hơn rất nhiều.
Lewis Hamilton và Max Verstappen đã có những pha cạnh tranh nảy lửa vào năm 2021, với phần thắng thuộc về tay đua người Anh. Năm 2022, Charles Leclerc cũng có một cuộc đua mãn nhãn với tay đua người Hà Lan.
Những bức tường sát đường đua và những góc cua khuất đồng nghĩa với việc nguy hiểm luôn rình rập, và Mick Schumacher đã chứng minh điều đó khi xé đôi chiếc Haas của mình trong buổi phân hạng năm 2022.
Dù vậy, các tay đua thích nơi này, một thử thách thật sự trong thời hiện đại.
Long Beach, Mỹ (1975-1983) (8)
Tốt hơn những trường đua đường phố của Mỹ khác gộp lại (rất nhiều!!!), Long Beach ngay lập tức trở thành trường đua kinh điển ngay khi ra mắt vào năm 1976.
Trên thiết kế 13 góc cua tương đối đơn giản, chiếc xe đua sẽ xé toạc Ocean Boulevard trước khi luồn lách trong những cung đường trong thành phố và đối mặt với hai lần leo dốc, với con tàu du lịch Queen Mary neo đậu cách đó không xa.
Trường đua này đại diện cho sự khác biệt về phương diện đua xe trên đường công cộng: sự xa rời những đoạn đường ở vùng quê và những khúc đường lát đá nhỏ hẹp của lục địa già.
"Long Beach chính là nơi tạo ra cái khuôn cho việc đua xe trên đường phố thời hiện đại, chứ không phải Monaco." Preston Lerner trả lời phỏng vấn của tạp chí Motor Sport.
"Long Beach chính là bằng chứng cho một khái niệm giờ đã được bình thường hóa: tạo ra một trường đua tạm trong lòng thành phố và tập trung không chỉ cho cuộc đua chính, bất kể nó danh giá ra sao, mà phải cố gắng cung cấp một trải nghiệm thể thao tốc độ toàn diện."
Trong 8 năm cuộc đua được tổ chức, không ai giành chiến thắng ở đây hơn một lần. Niki Lauda đã giành chiến thắng đầu tiên sau khi trở lại với McLaren ở đây, và John Watson thiết lập kỉ lục F1 khi giành chiến thắng khi xuất phát từ hạng 22 trong cuộc đua cuối cùng vào năm 1983.
Spa-Francorchamps, Bỉ (57 chặng GP từ 1950-hiện tại) (7)
"Trường đua đường phố" chính là danh phận ban đầu của Spa-Francorchamps khi được thiết kế vào năm 1921.
Sử dụng những đoạn đường dân sinh từ khúc cua tay áo La Source, trường đua ban đầu đi qua tổ hợp Eau Rouge-Raidillion-Kemmel straight quen thuộc trước khi bỏ qua khu vực bây giờ là góc khúc khuỷu Les Combes để quẹo trái vào Malmedy, dẫn đến khúc cua cao tốc khét tiếng tại Masta.
Vòng đua 14km này đi qua nhà cửa, cột điện, tường đá và nhiều vật thường thấy trên lề đường khác, khiến cho việc đua xe ở đây cực kì nguy hiểm. Khi đăng cai F1 vào năm 1950, trường đua vẫn không khác mấy so với những năm đầu của nó.
Dù tạo được danh tiếng là một trong những trường đua tối thượng dành cho tay đua, một số ít các tay đua cực kì ghét nơi này, mà nổi bật nhất là Jim Clark, dẫu ông giành chiến thắng ở đây tận năm lần!
Trong thiết kế mới và ngắn hơn của trường đua vào năm 1979, một số phần đường đua vẫn được dùng cho giao thông công cộng cho đến tận năm 2000, trong đó có cả khúc chicane Bus Stop (và thực sự đã từng tồn tại một trạm dừng xe buýt ở đây!).
Trường đua đã lấy mạng nhiều người, trong số đó bao gồm siêu sao trước thế chiến của Mercedes Dick Seaman. Chris Bristow và Alan Stacey đều bỏ mạng trong hai vụ tai nạn riêng biệt ở GP Bỉ năm 1960, ngôi sao đang lên Stefan Bellof qua đời tại Eau Rouge năm 1985. Gần đây hơn thì Anthoine Hubert đã không qua khỏi sau một vụ tai nạn trong cuộc đua F2 năm 2019, và Dilano van't Hoff cũng chung số phận trong một cuộc đua Formula Regional năm 2023.
Rouen, Pháp (5 chặng GP trong khoảng thời gian 1952-1968) (6)
"Rouen có thể không phải là trường đua tuyệt vời nhất hay đáng nhớ nhất, nhưng đây là nơi yêu cầu sự can đảm và kĩ năng của tay đua ở cấp độ mà ít nơi nào khác có thể làm được." Andrew Frankel đã viết trong một lần ghé thăm trường đua cũ.
"Khi xe F1 băng qua khu vực pit, đến cả một người cực kì gan dạ như Denny Hulme cũng phải thốt lên 'uầy, nhanh thực sự đấy.' Chúng tôi từng đứng đó cố dỏng tai lên để nghe xem ai có thể lút cán chân ga suốt đoạn đổ dốc."
Đây là một trong những chặng đua biểu tượng của F1 trong thập niên 50 và 60. Với tổng chiều dài 5,5km đối với sơ đồ được sử dụng thường xuyên nhất, các tay đua sẽ trải qua một đoạn đổ dốc khá gắt trên đoạn đường công cộng để đến với góc cua tay áo được lát đá, trước khi leo dốc và băng qua rừng cây.
Tuy nhiên, như bao trường đua bán chuyên dụng cùng thời, đây là một nơi có mức độ an toàn đáng báo động. Nhiều tay đua đã không thể sống sót trở về, và nổi tiếng nhất trong số đó là Jo Schlesser, khi chiếc Honda mang thân magie lập tức bốc cháy dữ dội ngay sau vụ tai nạn ở GP Pháp 1968. Trường đua bị khai tử năm 1973.
Albert Park, Úc (1996-hiện tại)(5)
Albert Park sẽ trở lại với vị trí chặng đua mở màn mùa giải 2026, và với nhiều người, đây là nơi xứng đáng với vinh dự được bắt đầu một mùa giải F1.
Một trường đua khác thường với chiều dài 5km bao bọc một hồ nước trong công viên, tính chất khác thường của nó rất hợp với sự hỗn loạn của mùa giải mới, tay đua mới, màu sắc mới, và đôi khi là cả đội đua mới.
Đương kim vô địch Indycar Jaques Villeneuve suýt nữa đã giành chiến thắng ngay trong chặng đua F1 đầu tiên của mình trong màu áo Williams, trước khi phải chấp nhận về đích sau Damon Hill. Eddie Irvine giành chiến thắng đầu tiên của mình vào năm 1999 ở đây.
Lewis Hamilton đã khiến cả thế giới bị sốc khi vượt mặt đương kim vô địch thế giới Fernando Alonso từ phía ngoài góc cua ở chặng đua ra mắt F1 năm 2007. Hai năm sau, Brawn thậm chí gây địa chấn khi vùng lên từ đống tro tàn của Honda để giành chiến thắng 1-2 ngay trong chặng đua đầu tiên của mình.
Góc khúc khuỷu ở Turn 9 đã bị loại bỏ vào năm 2022 để tạo ra một đường đua trôi chảy hơn, nhưng Albert Park vốn dĩ đã rất nhanh so với một trường đua đường phố thông thường, đồng nghĩa với việc mọi sai lầm đều phải trả giá đắt. Kết quả là những cuộc đua đầy kịch tính ở bán cầu Nam.
Monte Carlo, Monaco (1950-hiện tại) (4)
Monaco không hẳn là trường đua đường phố tuyệt vời nhất, nhưng cũng không ở xa danh hiệu đó cho lắm.
Trường đua luồn lách qua những con phố chật hẹp của Tiểu Vương quốc và nhân lúc đó tận hưởng mọi phong cảnh ở đấy, mọi tinh hoa của thành phố này chính là điều khiến nơi đây trở thành địa điểm F1 đáng nhớ nhất.
Đem những cỗ máy tốc độ đến với một xứ sở đầy hào nhoáng, bao quanh bởi những sòng bạc khổng lồ, các vị tỉ phú cùng những người giúp việc và bạn bè của họ - nơi đây hội tụ đủ cái tốt, cái xấu, cái tệ và cái tăm tối của đua xe cấp độ Grand Prix.
Những người chinh phục được Monaco cũng được xem là bậc thầy của F1, với Ayrton Senna là ví dụ tiêu biểu, tay đua đang giữ kỉ lục sáu chiến thắng tại đây.
Sainte Devote, Rascasse và Loews là những danh từ thiêng trong từ điển Grand Prix.
Còn giờ đây, ai phân hạng ở vị trí top đầu, người đó thường có khả năng cao giành chiến thắng.
Những cỗ máy quá cỡ của thời hiện đại đã đánh mất sự thiêng liêng của cuộc đua, dù trường đua này không có lỗi.
Montjuic Park, Tây Ban Nha (4 chặng GP trong khoảng 1969-75) (3)
Cựu biên tập viên của tạp chí Motor Sport Nigel Roebuck từng tuyên bố đây là trường đua đường phố tuyệt vời nhất ông từng được thấy. Với một vài tay đua, đây là thiên đường đã mất, còn với số còn lại, đây lại là địa ngục rực lửa.
"Về sự kịch tính thuần túy, với tôi chẳng gì sánh được với đoạn đầu của đường đua Montjuic Park ở Barcelona." Roebuck viết.
Một trường đua trong công viên nhìn xuống thành phố Barcelona với nhiều đoạn dốc lên và xuống, đây là một nơi vừa mê hoặc vừa chết chóc.
Trường đua có sự đa dạng về những góc cua phong phú hơn cả Monaco, và thậm chí nhanh hơn nhiều.
Tuy nhiên, trường đua quá nguy hiểm kể cả so với thời bấy giờ, và những hàng rào được lắp đặt lỏng lẻo càng khiến mọi thứ tệ hơn.
Mọi thứ lên đến cao trào vào năm 1975 khi các tay đua nổi loạn và các đội đua cắt cử thợ máy ra gia cố hàng rào lỏng lẻo đến mức có thể xê dịch chỉ với một cú đẩy bằng tay.
Trong cuộc đua, cánh gió sau trên chiếc xe của tay đua dẫn đầu Rolf Stommelen bị hỏng khiến ông bay qua bờ rào và khiến bốn nhân viên đường đua thiệt mạng. F1 không bao giờ trở lại Montjuic từ đó.
Clermont-Ferrand, Pháp (4 chặng GP trong khoảng 1964-72) (2)
"Đây là trường đua số một nước Pháp, ăn đứt những nơi khác bất kể đó là Rouen, Reims hay Paul Ricard." Jackie Stewart nhận xét.
Và ông đang nói đến Clermon-Ferrand, nơi mà chúng tôi buộc phải xếp thứ nhì vì nó không đủ độ "phố".
Tọa lạc trên một ngọn núi lửa đã ngưng hoạt động nhìn xuống thành phố miền trung nước Pháp, những cung đường quanh co ngay trên vách núi cho các tay đua những thách thức tàn khốc và cho khán giả những góc nhìn mãn nhãn.
Độ cao của nơi đó làm Denny Hulme nhớ lại rằng: "Nhiều người đội nón bảo hiểm hở mặt để họ có thể tiện nôn mửa khi đổ dốc." Trong khi đó, Jochen Rindt bị chóng mặt và mắc phải chứng tầm nhìn đôi - hệ quả của lực G quá lớn.
Chris Amon, tay đua vĩ đại nhất không thắng được một chặng đua F1, đã có màn trình diễn để đời tại đây vào năm 1970 khi thống trị suốt cuộc đua năm đó trước khi bị thủng lốp, tuy nhiên vẫn lội ngược dòng để cán đích thứ ba.
Tuy nhiên, trường đua lại không thu hút được nhiều khán giả, và tổ chức cuộc đua F1 cuối cùng vào năm 1972.
Adelaide, Úc (1985-1995) (1)
"Một trong những nơi hút khách du lịch nhất nước Úc. Có lẽ đây là thành phố nhỏ văn minh và thanh lịch nhất phía nam bán cầu. Con người xinh đẹp và dịu dàng, yên bình quanh năm, tĩnh lặng, rượu ngon và không có gì ồn ào hơn tiếng ợ của một con gấu koala đầy bụng."
Đó là miêu tả của Clive James về Adelaide - trường đua đường phố sở hữu mọi thứ.
Nằm ở vị trí đắc địa và sở hữu sự hấp dẫn sẵn có vốn có lợi cho sự kiện đua xe, kết hợp với hàng rào sát đường đua, đường phố mấp mô và những đoạn thẳng tẹt ga xé toạc những đại lộ rợp bóng cây đã khiến cho Adelaide trở nên nổi bật.
Mọi cuộc đua đường phố phải có không khí tiệc tùng, và Adelaide có nhiều hơn thế nữa.
Chạy qua công viên Victoria và khu pit, các tay đua được dẫn ngay đến chuỗi góc cua khúc khuỷu đầy khó chịu (nhưng với khán giả thì chắc không cảm thấy vậy), và nối tiếp đó là chuỗi những góc cua phải, để rồi đến với đoạn thẳng Dequetteville, trước khi đến với khu vực Racecourse để kết thúc vòng đua.
Chính tại khu vực Dequetteville mà Nigel Mansell đã dính một cú nổ lốp khiến ông vuột mất chức vô địch thế giới năm 1986, và cũng là nơi suýt hóa kiếp Mika Hakkinen vào năm 1995.
Adelaide cũng chứng kiến Michael Schumacher lao chiếc Benetton đã hẹo của mình vào chiếc Williams của Damon Hill để ngăn tay đua người Anh nâng chức vô địch năm 1994. Adelaide luôn thủ sẵn những màn kịch kinh điển, phơi bày cả tinh hoa lẫn hạt sạn của F1, trong cùng một khoảnh khắc.
Những đoạn kerb cao là thủ phạm khiến Hakkinen lao vào tường, và đây là một trong những thách thức độc đáo của nơi đây.
Adelaide rất thư thái, thiên tài, xinh đẹp và kinh hoàng. Nó hội tụ đủ những điều khiến nó trở thành trường đua đường phố số một trong lịch sử F1.