Có thể nói, không có môn thể thao tốc độ nào giống như F1. Dù ngoài kia vẫn có những thể thức khác được cho là "khó khăn" hơn như WRC hoặc WEC, luôn luôn có lý do tại sao F1 được gọi là "đỉnh cao".
Ở F1, các tay đua và những chiếc xe của họ phải vượt qua những đoạn thẳng và khúc cua với tốc độ nhanh chóng mặt. Không những vậy, họ phải thực hiện hàng loạt tác vụ lặt vặt khác khi lái xe ở tốc độ trung bình hơn 200 km/h (đặc biệt là trên những con phố nhỏ của Monaco).
Rõ ràng, những tác vụ lặt vặt này không được kích hoạt từ xa bởi các kỹ sư bên trong gara. Chúng đến từ vô lăng của xe - một tuyệt tác kỹ thuật đắt tiền làm từ sợi carbon.
Nằm gọn trong khoang an toàn của chiếc xe, vô lăng F1 có đến hơn hai chục nút bấm, nút vặn, núm xoay, màn hình và đèn LED nhằm mục đích "tương tác" với người lái.
Bạn có thể nghĩ: "Ừ nhưng vô lăng của Toyota Vios cũng có một loạt các nút bấm đấy thôi!". Nếu vậy, bạn chắc hẳn đang đánh giá thấp mức độ phức tạp của chiếc vô lăng F1 rồi.
Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng giải đáp những bí ẩn về chiếc vô lăng xe đua F1. Bài viết sử dụng hình ảnh vô lăng của chiếc Mercedes W11 (bên dưới) như một ví dụ tham chiếu.
Núm xoay cài đặt hệ thống động lực (HPP – xanh lam)
Mọi cuộc đua đều khác nhau và mỗi đường đua đều sẽ có những đặc thù riêng. Tất nhiên, mỗi cuộc đua trong lịch đua dày đặc của F1 đều đã được cả tay đua và các kỹ sư chuẩn bị từ trước. Họ chạy qua hàng trăm bài mô phỏng, hàng nghìn Gigabyte (GB) dữ liệu và hàng chục vòng đua trong FP1, FP2, FP3. Mục đích của quá trình này là để thiết lập trước những cài đặt phù hợp cho hầu hết các trường hợp có thể xảy ra trên đường đua.
Điều gì sẽ xảy ra nếu máy phát điện nhiệt năng (MGU-K) bị lỗi? Nếu trời bỗng nhiên mưa thì sao? Nếu thời tiết quá nóng thì sao? Điều gì sẽ xảy ra nếu không may xe bị thủng lốp ở ngay Lap 1?
Điều gì sẽ xảy ra nếu xe bị kẹt phía sau một "đoàn tàu DRS" (DRS train) ở Monza? Nếu động cơ và lốp đều quá nhiệt? Các kỹ sư đều đã tính trước các trường hợp này và thiết lập trước các cài đặt cho hệ thống động lực (power unit). Tất cả đều được vạch ra trên núm xoay HPP của vô lăng.
Núm xoay cài đặt MGU-K (STRAT – vàng)
Hệ truyền động của xe F1 là một trong những hệ thống phức tạp nhất trên thế giới, đặc biệt là từ khi kỷ nguyên turbo-hybrid nổ ra. Sự phức tạp này làm tăng khả năng hư hỏng ở nhiều mức độ khác nhau.
Để đảm bảo tay đua có khả năng khắc phục một số lỗi (và ngăn chặn những lỗi khác), các kỹ sư của nhóm đã thiết kế bộ cài đặt cho máy phát điện nhiệt năng (MGU-K). Tay đua có thể kiểm soát tính năng này thông qua một núm xoay trên vô lăng.
Các thiết lập này có thể bao gồm việc hạn chế công suất tối đa, số phần trăm năng lượng hybrid được sử dụng cho các điều kiện thời tiết xấu, chế độ công suất tối đa cho buổi phân hạng, chế độ cân bằng cho cuộc đua chính, chế độ sạc pin trong vòng outlap...
Núm xoay cuộn menu (tím)
Núm xoay cuộn menu cho phép tay đua kiểm soát gần như tất cả các hệ thống của xe. Tay đua có thể truy cập mọi thứ trên xe và lướt qua vô số trang dữ liệu telemetry thu được từ hàng nghìn cảm biến. Nếu có bất kỳ cảm biến nào bị lỗi, tay đua có thể khởi động lại trạng thái hoạt động thông qua các nút bấm +10 và +1 (màu tím) trên vô lăng.
Ngoài ra, núm menu này còn cho phép tay đua liên lạc thông qua tin nhắn với đội kỹ thuật bên trong gara. Ví dụ, tại chặng GP Abu Dhabi 2021, khi lựa chọn một cài đặt có tên Chassis Default 70+7, màn hình vô lăng của tay đua Valtteri Bottas hiện lên một lời nhắn từ đội Mercedes.
Nút chấp nhận (X – đỏ)
Nút chấp nhận trên vô lăng về cơ bản là phím "Enter" mà chúng ta vẫn hay sử dụng trên máy tính. Nó cho phép tay đua xác nhận áp dụng một thay đổi nào đó từ menu chính, hoặc áp dụng một trong các cài đặt khác.
Nút đánh dấu (MARK – đen)
Trong trường hợp xe gặp vấn đề khi vào cua, trên đoạn thẳng hoặc bất kỳ nơi nào khác trên đường đua, tay đua có thể đánh dấu vị trí cụ thể đó trong tệp dữ liệu telemetry của xe. Điều này cho phép họ có tư liệu để thảo luận với các kỹ sư sau khi rời đường đua. Từ đó, cả đội sẽ cùng tìm hiểu tại sao xe lại gặp vấn đề bất thường.
Nút vặn chỉnh vi sai (ENTRY – đỏ, HI SPEED – xanh dương, MID – trắng, INIT – xanh lá)
Cài đặt vi sai của xe được điều khiển thông qua một nút vặn duy nhất hoặc một bộ nút vặn (như trên vô lăng trong ví dụ). Mục đích của chức năng này là để kiểm soát các thiết lập vi sai khi xe vào cua (ENTRY), lúc ở giữa cua (MID) và khi ra khỏi cua (EXIT, nhưng có vẻ như Mercedes thay bằng nút INIT).
Ngoài ra, với các góc cua nhanh, nút vặn HI SPEED sẽ được sử dụng. Tay đua có thể thay đổi mức cân bằng sang mạn trái hoặc phải của xe trong suốt cuộc đua để đảm bảo có được sự cân bằng tối ưu nhất cho mọi góc cua.
Các nút bấm và nút vặn chỉnh cân bằng phanh (BBAL/BMIG – vàng, BB-/BB+ - đen)
Mức độ cân bằng của lực phanh cũng được điều khiển thông qua một vài nút vặn. Các nút này chia các thiết lập có sẵn (baseline map) theo từng nấc nhỏ. Tay đua có thể dồn nhiều lực phanh về hai bánh trước hoặc sau trong suốt cuộc đua để đảm bảo xe phù hợp nhất cho mọi góc cua.
Nếu thiết lập sai, xe thường xảy ra tình trạng khóa bánh (lock-up), dẫn đến hiện tượng mài phẳng lốp hoặc mất lái hoàn toàn khi đạp phanh. Ngoài nút vặn BBAL cho phanh trước và BMIG thay đổi trạng thái nhả phanh khi cua (BMIG hoạt động song song với bộ phục hồi năng lượng MGU-K và chức năng phanh động cơ), tay đua cũng có thể hiệu chỉnh nhỏ (fine tune) lực phanh thông qua hai nút BB+ và BB-.
Nút phục hồi năng lượng (được Mercedes tích hợp vào núm xoay STRAT)
Chức năng phục hồi năng lượng cho phép xe thu hồi một lượng năng lượng (tạo ra trong quá trình phanh tái tạo), từ đó sạc lại pin cho hệ thống hybrid để được sử dụng về sau.
Khác với Mercedes (tích hợp vào núm xoay cài đặt MGU-K), một số đội đua đã đưa lên vô lăng một nút bấm để nhanh chóng chuyển sang chế độ thu hoạch năng lượng (harvesting).
Nút giữ tốc độ trên đường pit (PL – vàng)
Sẽ là một ý tưởng tồi nếu xe đua đâm đầu vào đội kỹ thuật thay lốp bên trong đường pit ở tốc độ 300 km/h. Vì thế, F1 đặt ra một điều luật giới hạn tốc độ tối đa trên đường pit trong khoảng từ 60 - 80 km/h (tùy đường đua).
Khi được kích hoạt, nút này tự động giảm tốc độ của xe xuống mức cho phép và giữ nguyên tốc độ đó. Điều này giúp cho tay đua không cần cố gắng cân bằng chân ga và phanh nữa.
Nút xác nhận vào pit (PC – cam)
Sau khi nghe thấy đoạn tin nhắn "box, box, box" phát qua radio hoặc nhìn thấy bảng hiệu đưa ra từ trong đường pit, các tay đua có thể xác nhận nhanh với đội của mình bằng cách bấm nút Pit Confirm (PC). Nút này báo về cho đội kỹ thuật rằng tay đua đã nghe thấy hiệu lệnh và sẽ vào pit ở cuối vòng đua đang chạy.
Nút giao tiếp qua radio (TALK – trắng)
Giao tiếp qua đài vô tuyến (radio) là phương pháp thông dụng nhất được sử dụng trong F1. Đây là công cụ giúp cho Lewis Hamilton có thể phàn nàn về việc lốp xe quá mòn, để Lando Norris hả hê hát hò trong xe, hay đặc biệt nhất là để Kimi Raikkonen đưa ra thông điệp nổi tiếng "Leave me alone. I know what I’m doing." (tạm dịch "Để tôi yên. Tôi biết mình cần làm gì.") của mình.
Đài vô tuyến là một thiết bị quan trọng để tay đua và các kỹ sư trò chuyện liên tục trong suốt cuộc đua. Nút TALK giúp tay đua tắt và mở mic ở đầu của mình.
Nút uống nước (Mercedes không đưa lên vô lăng)
Trung bình, các tay đua F1 mất trung bình từ 2 - 3 kg trọng lượng nước trong cơ thể cho mỗi cuộc đua. Để bù nước cho họ, một gói nước điện giải được đặt ở sau lưng tay đua. Nút uống nước khi được kích hoạt có tác dụng bơm chất lỏng trực tiếp vào miệng tay đua thông qua một ống dẫn.
Nút vượt (Mercedes không đưa lên vô lăng)
Trong khoảnh khắc một vài giây ngắn ngủi, chức năng vượt (overtake) cho phép xe đua tăng công suất động cơ và sức mạnh của hệ truyền động hybrid. Cũng như nút "boost" trong các tựa game đua xe phổ biến, mục đích của nút vượt là để tay đua vượt qua chiếc xe phía trước.
Nút kích hoạt DRS (DRS – vàng)
DRS là viết tắt của Drag Reduction System, tức Hệ thống Giảm thiểu Lực cản. Khi xe đang trong các khu vực DRS (DRS zone) của đường đua và khoảng cách với xe phía trước là 1 giây trở xuống, tay đua có thể bấm nút kích hoạt DRS trên vô lăng. Khi đó, một tấm cánh con của cánh đuôi xe được lật lên, giúp giảm lực cản cho xe.
Khi được bật, DRS cung cấp thêm cho xe đua mức tốc độ khoảng 10 - 15 km/h ở cuối đoạn đường thẳng. Con số này tùy thuộc vào từng đường đua. Ví dụ, ở các đường đua quanh co như Monaco thì xe chỉ tăng được khoảng từ 10 - 12 km/h mà thôi.
Nút về số N (N – xanh lam)
Để tránh rủi ro các tay đua chọn nhầm số N khi đang chạy trên đường đua, số N của hộp số chỉ có thể được chọn thông qua một nút bấm trên mặt trước của vô lăng. Điều này có nghĩa là xe không thể về số N thông qua các lẫy chuyển số.
Các nút bí mật khác
Mỗi một đội đua đều có một số chức năng được giữ bí mật vì chúng có thể tạo ra các lợi thế mang tính "sống còn" cho họ. Tương tự, một số tay đua cũng có thể yêu cầu một vài chức năng được thiết lập riêng theo hành vi lái của mình.
Do đó, chúng ta có thể bắt gặp nhiều nút khác nhau giữa vô lăng của các đội. Về ý nghĩa (và vị trí trên vô lăng) của chúng, có lẽ chỉ có tay đua và các kỹ sư mới biết được mà thôi.
Lẫy chuyển số (phía sau vô lăng)
Bạn có thể sẽ bất ngờ khi biết rằng vô lăng của một số đội có không chỉ một mà là đến ba bộ lẫy nằm ở mặt sau.
Thiết lập của các bộ lẫy này là khác nhau giữa các tay đua và đội đua. Ví dụ, trong hình ảnh dưới đây, các lẫy phía trên có thể được thiết lập để giúp tay đua truy cập nhanh vào một cài đặt cụ thể cho một góc cua nào đó. Ngoài ra, chúng cũng có chức năng chọn thiết lập hệ thống động lực, chế độ vượt, cài đặt DRS...
Trong khi đó, bộ lẫy ở giữa thực hiện chức năng chuyển số cho hộp số 8 cấp. Cuối cùng, bộ lẫy ở dưới thường dùng cho công việc điều khiển ly hợp. Các lẫy này chủ yếu được tay đua sử dụng khi bắt đầu cuộc đua, làm nóng lốp hoặc thực hiện một vài vòng donut đẹp mắt nếu giành chiến thắng.
Tay cầm vô lăng
Tay cầm là nơi các tay đua nắm lấy vô lăng trong suốt quá trình đua, đồng thời quay vô lăng ở tốc độ khoảng 200 km/h (có khi lên đến 310 km/h). Mỗi bộ tay cầm cũng được đúc theo hình dạng bàn tay của tay đua tương ứng để đảm bảo hiệu quả công thái học. Các đội sử dụng rất nhiều vật liệu cao cấp để tạo ra tay cầm này, với mục đích hạ thấp trọng lượng càng nhiều càng tốt.
Lẫy gỡ vô lăng
Lẫy này cho phép tay đua ra vào buồng lái của xe dễ dàng hơn. Lẫy gỡ là rất cần thiết trong các trường hợp va chạm, hay tệ hơn là hỏa hoạn (như trường hợp của Romain Grosjean ở GP Bahrain 2020).
Màn hình (trung tâm vô lăng)
Giống như trên xe đường trường, các tay đua F1 cũng cần có màn hình trên xe của mình. Màn hình này cung cấp cho họ vô số thông tin, ví dụ như cấp số đang chọn, thời gian chạy lap, cách biệt thời gian (delta) với xe phía trước và phía sau, trạng thái năng lượng của xe...
Tay đua được đào tạo để đọc các thông số này khi di chuyển ở tốc độ lên tới hơn 300 km/h.
Đèn LED (3 dải đèn quanh màn hình)
Dài đèn chạy ngang phía trên màn hình được dùng để biểu thị vòng tua máy. Mục đích của đèn này là để tay đua biết được thời điểm cần sang số.
Trong khi đó, hai cột đèn dọc (mỗi cột có ba đèn) được dùng để biểu thị các thông tin cảnh báo từ ban điều hành cuộc đua. Ví dụ, hai đèn trên cùng sẽ phát sáng màu đỏ để báo hiệu cờ đỏ được vẫy. Tương tự, hai đèn ở giữa là cho cờ vàng, và hai đèn ở dưới cùng là cho cờ xanh lá.
