Xe an toàn tại Formula 1 là một phần quan trọng của cuộc đua và thường xuyên được thấy nếu có va chạm hoặc sự cố trên đường đua.
Có hai loại xe an toàn, bao gồm xe an toàn vật lý trên đường đua và xe an toàn ảo (VSC - virtual safety car), được triển khai để kiểm soát các xe F1 trong khi các phương tiện bị nạn được thu hồi hoặc các mảnh vỡ được dọn khỏi đường đua.
Việc gom các xe lại gần nhau có thể tạo thêm sự kịch tính cho cuộc đua và thay đổi lớn chiến lược đua của một đội. Mục đích của xe an toàn trong F1 là kiểm soát tốc độ các xe trên đường đua cho đến khi một tình huống được giải quyết, chẳng hạn như một chiếc xe cần được đưa ra hoặc có chướng ngại vật trên đường đua hay một chiếc xe gặp sự cố.
Xe an toàn trong F1
Chức năng của Safety Car
Xe an toàn trong F1 là một chiếc xe được đưa vào để điều phối và kiểm soát traffic trên đường đua. Chiếc xe này sẽ tập trung các xe đua lại sát nhau để các nhân viên đường đua (marshal) có thể ra ngoài an toàn để thu hồi những chiếc xe bị hỏng hoặc dọn dẹp mảnh vỡ khỏi đường đua. Tốc độ chậm hơn của xe an toàn sẽ gom các tay đua lại phía sau nó, và không xe nào được phép vượt trừ khi họ được yêu cầu làm như vậy.
Xe an toàn cũng có thể được sử dụng trong vòng khởi động (formation lap) của cuộc đua trong điều kiện thời tiết ẩm ướt để làm chậm các tay đua và ngăn ngừa tai nạn.
Khi xe an toàn được triển khai, các tay đua sẽ được hiển thị cờ vàng và các màn hình lớn phát sáng chữ "SC" (Safety Car) nhấp nháy ở bên đường đua để báo hiệu rằng xe an toàn đang hoạt động và họ phải giảm tốc độ.
Khi tất cả các sự cố đã được dọn dẹp, xe an toàn sẽ trở lại làn pit vào cuối vòng đó và các tay đua sẽ được ra hiệu để tiếp tục đua vào đầu vòng tiếp theo.
Lịch sử ra đời Safety Car
Xe an toàn lần đầu tiên được sử dụng trong Công thức 1 vào năm 1973 tại Canadian Grand Prix. Một chiếc Porsche 914 màu vàng đã được đưa vào đường đua sau khi điều kiện thời tiết xấu gây ra nhiều sự cố. Việc sử dụng chiếc xe an toàn đầu tiên đã gây tranh cãi sau khi tài xế xe an toàn đặt xe của mình sai vị trí trong đoàn đua, khiến một số tay đua bị tính oan một vòng. Điều này dẫn đến việc ban tổ chức phải mất vài giờ sau đó để xác định người chiến thắng cuộc đua.
Xe an toàn chính thức được giới thiệu vào năm 1993, sau các cuộc thử nghiệm tại French và British Grand Prix vào năm 1992.
Xe an toàn đã ứng dụng nhiều mẫu xe khác nhau kể từ khi nó được triển khai lần đầu vào năm 1993. Giữa thời điểm bắt đầu triển khai và năm 1995, Formular 1 đã thay đổi thương hiệu cho safety car qua các mùa giải tùy thuộc vào địa điểm, bao gồm Lamborghini Countach cho Monaco Grand Prix và Lamborghini Diablo cho Canadian Grand Prix.
Trong những năm qua, nhiều chiếc xe đã được sử dụng làm xe an toàn bao gồm Fiat Tempra 16v tại Brazilian Grand Prix năm 1993 và Renault Clio tại Argentina Grand Prix năm 1996. Năm 1996, xe an toàn được tiêu chuẩn hóa với những mẫu Mercedes-Benz AMG được đưa vào để đảm bảo hiệu suất. Aston Martin sau đó chia sẻ nhiệm vụ xe an toàn từ năm 2021.
Xe an toàn ảo (Virtual Safety Car - VSC) - giải pháp mới trong thời đại số
Xe an toàn ảo (VSC) không đưa một chiếc xe vật lý nào ra đường đua và sẽ không gom các xe lại gần nhau như xe an toàn thông thường. Thay vào đó, đó là một khoảng thời gian cố định mà các tay đua phải tuân thủ. Với tất cả mọi người lái xe ở cùng một tốc độ, khoảng cách giữa các tay đua vẫn giữ nguyên, làm cho việc đảm bảo an toàn cho nhân viên đường đua dễ dàng hơn và ít gây gián đoạn hơn so với xe an toàn thông thường.
Giám đốc cuộc đua sẽ sử dụng VSC nếu họ đánh giá rằng một công tác xử lý, thu hồi bất kỳ có thể được thực hiện khi các tay đua đang chạy với tốc độ chậm hơn.
Các tay đua sẽ được hiển thị cờ vàng cũng như chữ VSC nhấp nháy trên các biển báo phát sáng xung quanh đường đua. Thời gian chênh lệch (time delta) sẽ xuất hiện trên vô lăng của mỗi tay đua, cho biết họ đang nhanh hay chậm hơn mức thời gian quy định của VSC như thế nào. Thời gian delta sẽ giảm tốc độ vòng đua xuống khoảng 30-40% so với tốc độ đua bình thường và các tay đua không được phép vượt nhau trong giai đoạn VSC.
Xe an toàn ảo được giới thiệu vào năm 2015 sau tai nạn đáng tiếc của Jules Bianchi tại Japanese Grand Prix năm 2014. Hội đồng tai nạn của FIA đã khuyến nghị triển khai VSC dựa trên hệ thống "Slow Zone" được sử dụng trong giải Le Mans 24 Hours.
Các mẫu xe an toàn F1 đang được sử dụng
Hai chiếc xe an toàn đang hoạt động trong mùa giải F1 2023, đó là một chiếc Mercedes-AMG GT Black Series và một chiếc Aston Martin Vantage. Hai chiếc xe này luân phiên nhau được sử dụng trong các cuộc đua.
Mercedes-AMG GT Black Series có 730 mã lực (bhp), có thể đạt tốc độ tối đa 320 km/h.
Aston Martin Vantage kém mạnh mẽ hơn một chút với 528 mã lực (bhp) và tốc độ tối đa 313 km/h.
Ai lái xe an toàn trong các chặng đua?
Bernd Maylander đã lái xe an toàn tại F1 từ năm 2000 và đã dẫn đầu hơn 700 vòng đua trong giải. Maylander là một tay đua người Đức 52 tuổi, trước đây đã từng đua ở DTM và về nhì tại giải Le Mans 24 Hours năm 1999.
Maylander có một lái phụ (co-driver) đi cùng trong xe để hỗ trợ mọi hoạt động và liên lạc. Cặp đôi này được yêu cầu "cắm chốt" trong xe an toàn trong suốt thời gian diễn ra cuộc đua để có thể nhanh chóng được điều động khi cần thiết.
Các quy tắc xe an toàn kể từ 2023
FIA đã thay đổi các quy tắc xe an toàn F1 vào cuối năm 2021 sau vụ khởi động lại gây tranh cãi tại Abu Dhabi Grand Prix. Trong cuộc đua cuối cùng của mùa giải, chỉ những chiếc xe bị bỏ lại một vòng (lapped cars) giữa Max Verstappen và Lewis Hamilton trên đường đua mới được phép vượt xe an toàn, nhưng những chiếc xe khác thì không. Điều này cho phép cả hai tay đua cạnh tranh và chứng kiến Verstappen vượt Hamilton ở vòng cuối cùng.
Tình huống vượt đó đã giúp Verstappen giành được danh hiệu vô địch thế giới F1 đầu tiên trong sự nghiệp và ngăn Hamilton giành được danh hiệu thứ tám. Kể từ chiến thắng gây tranh cãi đó, quy tắc đối với các xe bị bỏ lại một vòng đã thay đổi. Giờ đây, tất cả các xe bị bỏ lại một vòng phải vượt qua xe an toàn trước khi cuộc đua được khởi động lại.
Các quy định cũng được thay đổi để đảm bảo rằng các tay đua duy trì khoảng cách tối thiểu bằng một thân xe so với chiếc xe phía trước. Điều này được đưa ra sau khi Verstappen chạy vượt qua Hamilton một cách chớp nhoáng trước vòng cuối cùng. Giám đốc cuộc đua Niels Wittich đã cập nhật các ghi chú sự kiện để trấn áp những hành động như vậy. Bản cập nhật có nội dung:
"Để tránh khả năng xảy ra tai nạn trước khi xe an toàn trở lại làn pit, kể từ thời điểm đèn trên xe được tắt, các tay đua phải di chuyển với tốc độ ổn định, không được tăng tốc hay phanh thất thường, cũng như làm bất kỳ hành động nào có khả năng gây nguy hiểm cho các tay đua khác hoặc cản trở việc khởi động lại cuộc đua."