Các tay đua Formula 1 đang dần trở thành "con tin" của hệ thống AI điều khiển hệ thống động lực (power unit) theo quy định mới năm 2026.
Tại Spa-Francorchamps (Bỉ) vừa qua, vấn đề này lại càng bộc lộ rõ hơn. Tất cả đều biết đây là một trong những đường đua "tệ nhất" đối với bộ luật kỹ thuật 2026, bởi những chiếc xe F1 đời 2026 vốn đã thiếu năng lượng, lại phải chạy trên đường đua có nhiều đoạn thẳng rất dài và các khúc cua tốc độ cao – một sự kết hợp cực kỳ bất lợi.
Tuy nhiên, nhu cầu năng lượng khổng lồ của đường đua Spa còn làm lộ ra một vấn đề lớn hơn trong bộ luật hiện hành. Điều này khiến các tay đua lo ngại rằng họ đang ngày càng bị phụ thuộc vào các thuật toán, vốn quyết định khi nào và ở đâu chiếc xe sẽ sử dụng phần năng lượng điện tích trữ trong suốt một vòng chạy.
Các thuật toán này hoạt động theo kiểu dự đoán trước. Chúng liên tục tính toán và điều chỉnh cách phân bổ năng lượng dựa trên những gì chúng dự đoán sẽ xảy ra ở phía trước của vòng đua.
Đó cũng là lý do vì sao trong suốt tuần đua, các tay đua và đội đua thường cảm thấy rất khó hiểu khi những chiếc xe hoàn toàn giống nhau về mặt kỹ thuật lại có sự chênh lệch đáng kể về tốc độ trên đoạn thẳng.
Chỉ cần nhìn vào George Russell tại chặng đua Spa là đủ thấy vấn đề nghiêm trọng đến mức nào. Anh gần như suy sụp khi không thể hiểu nổi vì sao chiếc xe của mình lại chậm hơn hẳn trên các đoạn thẳng, khiến cả tuần đua bị phá hỏng.
Đội đua Mercedes xác định rằng xe của Russell gặp trục trặc trong hệ thống phân bổ năng lượng từ hệ thống động lực khi tiến vào khúc cua Bus Stop Chicane. Vấn đề này khiến anh mất ít nhất 0,2 giây mỗi vòng so với người đồng đội Kimi Antonelli.
Ngoài ra, tất cả các xe sử dụng động cơ Mercedes còn gặp một lỗi khác trong việc phân bổ năng lượng khi thoát khỏi khúc cua La Source. Đây là một trong những nguyên nhân chính khiến Russell nhanh chóng bị nhóm dẫn đầu vượt qua trên đoạn thẳng Kemmel Straight ngay ở vòng đầu tiên. Sau đó, anh còn va chạm với Lewis Hamilton và phải bỏ cuộc.
Điều đáng lo là những lỗi kiểu này thường chỉ được phát hiện sau khi phiên chạy kết thúc, khi đội ngũ kỹ sư phân tích dữ liệu. Trong lúc đang thi đấu, các tay đua chỉ có thể cố gắng chạy hết sức mà không hề biết liệu thời gian bị mất là do chính họ đua chưa tốt, hay do một lỗi kỹ thuật nằm ngoài khả năng kiểm soát của mình.
Chỉ còn biết trông chờ vào may mắn?
Các tay đua đang phải chịu đựng những "tính khí thất thường" của các thuật toán học máy (machine learning) – những điều không thể dự đoán trong thời gian thực.
Chỉ sau khi kết thúc mỗi phiên chạy, các đội đua mới có thể giải thích rằng nguyên nhân là do chiếc xe bị trượt bánh quá nhiều ở một khúc cua, khiến năng lượng bị lãng phí, hoặc do tay đua đạp ga vượt quá 60% khi thoát cua, làm hệ thống tiêu hao quá nhiều điện năng tại thời điểm đó và khiến pin cạn nhanh hơn. Những chi tiết tưởng chừng rất nhỏ này đang ngày càng có ảnh hưởng lớn, thậm chí còn quan trọng hơn cả những kỹ năng truyền thống như vào cua nhanh hay xử lý xe tốt.
Tay đua Lando Norris của McLaren cho rằng có quá nhiều yếu tố mang tính ngẫu nhiên quyết định việc một tay đua có thi đấu tốt hay không, chẳng hạn như vô tình nhấn nút tăng công suất (boost) đúng thời điểm.
"Điều đó không còn phụ thuộc vào tay đua nữa", anh nói. "Mọi chuyện giờ chỉ là hy vọng mình gặp may, rằng hệ thống động lực sẽ hoạt động đúng như mong đợi và không tự nhiên làm điều gì đó ngớ ngẩn."
Theo Norris, tình trạng này đã khiến anh phải trả giá trong suốt cả mùa giải.
Có lẽ điều đáng lo ngại nhất là vai trò ngày càng quan trọng của các hệ thống máy tính có khả năng tự học (self-learning computers), được sử dụng để tối ưu hóa việc phân bổ năng lượng (energy deployment) trên toàn bộ một vòng đua.
Chúng giúp tính toán nên sử dụng bao nhiêu công suất, ở đâu và vào thời điểm nào trên đường đua, đồng thời liên tục điều chỉnh cách phân bổ năng lượng dựa trên hàng loạt tham số nhằm dự đoán diễn biến của cả vòng chạy.
Nghe thì có vẻ là một phương pháp rất hiệu quả, nhưng trên thực tế hệ thống này cực kỳ phức tạp và luôn tiềm ẩn nguy cơ xảy ra sai sót. Khi điều đó xảy ra, các tay đua gần như không thể làm gì để khắc phục.
Khi các đội đua nhắc đến lỗi phần mềm – chẳng hạn như sự cố mà George Russell gặp phải ngay ở vòng đua đầu tiên tại Spa, hay vấn đề của Oscar Piastri ở vòng phân hạng khi anh bất ngờ có tốc độ tối đa thấp hơn khó hiểu so với Lando Norris trên đoạn chạy đến khúc cua cuối (Final Chicane), thì thứ họ đang nói đến thường chính là những thuật toán này.
Andrea Stella - trưởng đội của McLaren giải thích rằng hệ thống quản lý của power unit hoạt động theo cơ chế "dự đoán trước" (forward-thinking). Trong suốt một vòng chạy, nó liên tục tính toán và điều chỉnh cách phân bổ năng lượng dựa trên những tín hiệu đầu vào mà tay đua tạo ra.
Những tín hiệu đầu vào đó không bao giờ giống hệt nhau giữa các vòng chạy. Bên cạnh đó, các mô phỏng mà đội đua thực hiện trước tuần đua cũng không thể tính đến những yếu tố luôn thay đổi như hướng gió, độ bám mặt đường hay cách điều khiển rất khác nhau của từng tay đua.
Vì vậy, trong suốt tuần đua, các đội đua gần như vừa vận hành xe vừa tìm hiểu cách hệ thống động lực hoạt động trong thực tế. Nhiều khi, họ chỉ phát hiện ra vấn đề sau khi mọi chuyện đã quá muộn.
Toto Wolff - trưởng đội Mercedes thậm chí còn thừa nhận rằng việc phát hiện ra sự cố trên xe của George Russell tại Spa phần nào là một điều may mắn. Nếu lỗi tương tự xảy ra ở Hungaroring – chặng đua tiếp theo trên lịch đua, nơi yêu cầu sử dụng năng lượng ít khắc nghiệt hơn Spa thì việc nhận ra vấn đề sẽ khó khăn hơn rất nhiều, vì các dấu hiệu của lỗi sẽ không bộc lộ rõ ràng.
Thoạt nhìn, Russell có vẻ chỉ là một tay đua quá đa nghi, luôn cho rằng vấn đề nằm ở chiếc xe. Nhưng thực tế đã chứng minh anh hoàn toàn đúng: hệ thống động lực của chiếc Mercedes thực sự gặp sự cố. Và đó cũng là điều đáng lo nhất, bởi không ai dám chắc những tay đua khác có đang phải đối mặt với những lỗi tương tự mà chính họ và đội đua vẫn chưa phát hiện ra hay không.
Vấn đề không chỉ xuất hiện trên những đoạn thẳng. Nếu một tay đua phải thu hồi nhiều năng lượng hơn do hiện tượng super clipping ngay trước pha phanh, tốc độ của xe có thể giảm tới 10 km/h. Điều đó đồng nghĩa với việc điểm phanh cũng thay đổi, buộc tay đua phải điều chỉnh toàn bộ cách tiếp cận góc cua.
Sau chặng đua tại Spa, Oscar Piastri cho biết anh đang nói thay tiếng nói của nhiều tay đua khi chỉ trích việc máy tính can thiệp quá sâu vào cách hệ thống động lực hoạt động. Anh gọi tình trạng này là "điên rồ" và tiết lộ rằng đã nói chuyện với nhiều tay đua khác, những người cũng gặp những vấn đề tương tự như Russell.
"Khi kết quả vòng phân hạng lại được quyết định bởi việc máy tính hoạt động đúng hay gặp trục trặc, thì đó thật sự là một cách đua xe tệ hại", anh nói.
Điều khiến các tay đua khó chịu nhất là mọi nỗ lực của họ để chạy nhanh qua các khúc cua và thể hiện kỹ năng lái xe – nơi lẽ ra tài năng của tay đua phải tạo nên sự khác biệt lại có thể bị xóa sạch chỉ vì máy tính quyết định không cấp đủ công suất vào đúng thời điểm họ cần.
Đây là một vấn đề đã âm ỉ tồn tại suốt cả mùa giải qua. Thậm chí, một số đội đua còn tắt các thuật toán tự học (self-learning algorithms) trong các phiên phân hạng để tránh gặp phải những sự cố kiểu này.
Vấn đề sẽ không tự biến mất
Dù những vấn đề liên quan đến thuật toán tự học (self-learning) không xảy ra thường xuyên tại các đường đua có mức tiêu thụ năng lượng thấp hơn, nhiều khả năng sẽ không tái diễn rõ rệt ở Hungaroring (Hungary). Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là vấn đề sẽ hoàn toàn biến mất.
Vậy còn những thay đổi đối với hệ thống động lực trong các mùa giải 2027 và 2028 thì sao? F1 dự kiến sẽ từng bước điều chỉnh tỷ lệ công suất giữa động cơ đốt trong và hệ thống điện từ mức 53/47 hiện nay lên 60/40 vào năm 2028.
Sự thay đổi này sẽ giúp giảm bớt một số phàn nàn liên quan đến hiện tượng super clipping (hết điện giữa đoạn thẳng khiến xe mất công suất) và những bất cập khi về số ở các khúc cua tốc độ cao. Tuy nhiên, nó vẫn sẽ không loại bỏ được các thuật toán học máy đang điều khiển việc phân bổ năng lượng.
Như Oscar Piastri đã nói, các hệ thống máy tính và công cụ tự học vẫn sẽ tiếp tục tồn tại trên xe, bất kể động cơ được cấp thêm bao nhiêu nhiên liệu hay lượng điện khả dụng tăng lên đến mức nào.
Tuy vậy, Piastri tin rằng tình hình sẽ được cải thiện khi các hãng sản xuất hiểu rõ hơn về hệ thống động lực của mình. Hiện tại, các đội vẫn đang học hỏi thêm sau mỗi chặng đua. Đó cũng là lý do tồn tại khoảng cách giữa đội đua nhà máy Mercedes - vốn khai thác rất hiệu quả hệ thống động lực của mình và McLaren - đội khách hàng vẫn chưa hiểu hết cách vận hành tối ưu của hệ thống này.
Hãy nhìn vào "thủ thuật" chạy phân hạng mới của Mercedes mà truyền thông từng tiết lộ tại Silverstone (Anh). Chiêu thức này đã khiến tất cả các đối thủ (bao gồm cả McLaren) bất ngờ khi Kimi Antonelli và George Russell chủ động nhả ga trước vạch xuất phát vòng tính giờ - điều họ cũng lặp lại tại Spa.
Chắc chắn sẽ còn nhiều "chiêu" khác xuất hiện, bởi các đội đua vẫn còn rất nhiều điều chưa hiểu hết về hệ thống động lực thế hệ mới cũng như cách mà các thành phần tự động của chúng "suy nghĩ" và "lập kế hoạch trước" (forward planning).
Liệu ban lãnh đạo F1 có lắng nghe những lo ngại của các tay đua hay không thì vẫn còn phải chờ xem. Nhưng rất khó để tin rằng người hâm mộ sẽ thích việc quá nhiều yếu tố quyết định kết quả nằm ngoài tầm kiểm soát của các tay đua. Suy cho cùng, F1 luôn là môn thể thao tôn vinh con người, chứ không phải máy tính.
Thế nhưng, chưa bao giờ việc đánh giá đâu là tay đua thực sự vượt trội lại trở nên khó khăn như ở mùa giải 2026.
Một tay đua nhanh hơn đồng đội 0,2 giây ở vòng phân hạng là nhờ tài năng thực sự, hay chỉ vì một thuật toán tự học hoạt động bất thường, khiến đối thủ không được cấp đủ năng lượng ở một đoạn thẳng?
Một pha vượt xe ngoạn mục tại Eau Rouge / Raidillon là nhờ kỹ năng xuất sắc của tay đua, hay đơn giản chỉ vì thuật toán quyết định tiết kiệm điện ở đoạn đó, để rồi bù lại toàn bộ công suất trên Kemmel Straight và giúp tay đua dễ dàng giành lại vị trí ngay sau đó?
F1 đang đứng trước nguy cơ làm lu mờ vai trò của các tay đua, biến họ từ những ngôi sao trung tâm thành những người chỉ còn làm theo những gì hệ thống cho phép. Trong khi đó, khả năng F1 quay trở lại động cơ V8 được cho là khó xảy ra trước năm 2030 hoặc thậm chí 2031, đồng nghĩa với việc môn thể thao này có thể còn phải sống chung với thực trạng này thêm khoảng bốn năm rưỡi nữa.
Nếu các tay đua vẫn tiếp tục là "con tin" của AI trong suốt khoảng thời gian đó, thì sẽ không có ai là người chiến thắng.
Thực tế, Luật Thể thao F1 từ lâu đã có một điều khoản quan trọng nhằm loại bỏ các hệ thống hỗ trợ tay đua.
Điều B1.8.1 quy định:
"Tay đua phải tự mình điều khiển chiếc xe F1 và không được nhận bất kỳ sự hỗ trợ nào."
Thế nhưng, khi các thuật toán có khả năng "dự đoán trước" (forward-thinking algorithms) đang trực tiếp quyết định nhiều kết quả quan trọng như hiện nay, thật khó để nói rằng điều luật này không đang bị đẩy đến giới hạn.
Điều mà các tay đua mong muốn hơn bất cứ điều gì chính là được tự mình điều khiển chiếc xe F1 mà không bị hệ thống can thiệp quá sâu.
Đáng buồn thay, ở thời điểm hiện tại, kết quả phân hạng và các cuộc đua đang bị ảnh hưởng quá nhiều bởi những hệ thống máy tính tự học, chứ không còn chủ yếu được quyết định bởi chính các tay đua nữa.