Tay đua dự bị là người sẽ là người thay thế (trên lý thuyết) nếu tay đua chính của đội đua F1 không thể thi đấu do chấn thương, bị ốm hoặc bị cấm đua do đã tích đủ điểm phạt. Vì bản chất là vị trí dự phòng, công việc này thường đi kèm các vai trò khác như tay đua thử nghiệm (test driver), tay đua thứ ba hoặc tay đua mô phỏng (simulator driver).
Hầu hết các đội đua đều chỉ định một hoặc hai tay đua dự bị cho mùa giải. Dù vậy, hiện nay ngày càng nhiều đội có mối liên hệ chặt chẽ với nhau (ví dụ cùng sử dụng hệ thống động lực của một nhà cung cấp, hoặc cùng thuộc một chủ sở hữu như Red Bull và Racing Bulls) sẽ dùng chung tay đua dự bị. Lý do là khả năng hai đội cùng lúc cần đến tay đua dự bị trong cùng một chặng đua là cực kỳ thấp.
Kể từ đầu mùa giải 2021, khoảng 40 tay đua đã được các đội F1 chính thức đăng ký làm tay đua dự bị. Trong số này, chưa đến một nửa từng xuất phát ở một chặng đua F1 Grand Prix trong giai đoạn đó. Tuy nhiên, phần lớn họ thi đấu vì sau này trở thành tay đua chính thức hoặc được ký hợp đồng để đua. Chỉ có năm người thực sự ra sân với vai trò tay đua dự bị, tức là được gọi lên để thay thế một tay đua chính thức vắng mặt.
Đó chính là điểm thú vị của vị trí này - một vai trò mà các tay đua chấp nhận dù biết rằng trong hầu hết các trường hợp, họ sẽ không thực sự được đua. Hầu như môn thể thao đồng đội nào cũng có "hàng ghế dự bị", nên điều này không có gì lạ lẫm. Tuy nhiên, tay đua dự bị F1 giống với thủ môn dự bị trong bóng đá nhất, khi các đội bóng đều mong muốn và kỳ vọng sẽ dùng duy nhất thủ môn bắt chính suốt cả mùa giải.
Công việc của một tay đua dự bị F1 thực sự ra sao?
Tay đua dự bị thường có mặt trực tiếp tại trường đua trong suốt tuần đua để sẵn sàng thế chỗ bất cứ lúc nào. Tuy nhiên, đôi khi họ chỉ trong trạng thái chờ và sẵn sàng lên đường di chuyển đến trường đua.
Trong F1, quyết định sử dụng tay đua dự bị phải được đưa ra trước vòng phân hạng, và lý tưởng nhất là khi họ cũng đã có thời gian đua thử trước đó. Nếu không, đây sẽ là màn ra mắt đầy thử thách, ngay cả khi tay đua đó đã từng làm quen với chiếc xe.
Nguyên nhân là do F1 từ lâu đã siết chặt các quy định về thử nghiệm với xe hiện tại. Số quãng đường các đội được phép chạy thử với chiếc xe hiện tại ngoài các chặng đua là cực kỳ hạn chế. Nên ngoại trừ một vài trường hợp đặc biệt, gần như toàn bộ quãng đường đều được dành cho các tay đua chính thức nhằm tối ưu sự chuẩn bị của họ.
Và nếu chặng đua trôi qua mà không cần đến sự trợ giúp của tay đua dự bị (điều xảy ra trong 99% trường hợp) thì coi như là xong việc. Jack Aitken - người từng là tay đua dự bị cho Renault, Williams và từng có một lần đua thay thế duy nhất cho Williams đã thẳng thắn mô tả đây là một "công việc nhàm chán".
Jack thừa nhận: "Bạn giống như một món phụ tùng thay thế vậy. Bạn đến chặng đua, có thể tham gia các buổi họp đội, làm vài việc vặt chỗ này chỗ kia, nhưng thực chất chẳng có việc gì làm ngoài ngồi chờ ai đó gặp sự cố và phải rút lui và sống như vậy thì chán lắm!"
"Thế nên, ừ, hầu hết mọi người đều ghét công việc đó", Jack nói.
"Tôi thường được các tay đua dự bị khác, cả những người đi trước, mách nhỏ kiểu như: 'Nếu muốn tìm một chỗ ngủ ngon, góc này của xe tải là tốt nhất' hay 'nhớ ghé chỗ mấy người này để lấy đồ ăn, đồ ở đó ngon nhất đấy.'"
Nhưng ngay cả khi có người "gặp sự cố và phải rút lui", điều đó cũng không đồng nghĩa bạn sẽ được trao cơ hội. Câu chuyện nổi tiếng về chặng GP Sakhir 2020 là minh chứng: Jack Aitken có lần đua duy nhất cho Williams vì George Russell chuyển sang đua cho Mercedes thế chỗ Lewis Hamilton (phải vắng mặt do mắc COVID-19). Điều đáng nói là Mercedes đã bỏ qua tay đua dự bị chính thức của họ khi đó là Stoffel Vandoorne để chọn Russell, vì họ muốn thử nghiệm anh như một phương án tiềm năng cho suất đua chính thức trong tương lai.
Những trọng trách đi kèm của tay đua dự bị F1
Rất hiếm khi một tay đua dự bị chỉ đảm nhận duy nhất vai trò dự bị mà không kiêm thêm những nhiệm vụ khác.
Đôi khi họ đại diện cho đội đua trong các hoạt động truyền thông và quảng bá, hoặc để thuận tiện nhất, họ sẽ tham gia vào các đợt thử lốp kín của nhà cung cấp Pirelli. Nhưng quan trọng nhất và phổ biến nhất vẫn là những đóng góp thầm lặng trong phòng mô phỏng.
Hệ thống mô phỏng của các đội đua F1 hiện nay là công cụ phát triển xe cực kỳ quan trọng, thậm chí còn quan trọng hơn cả việc chuẩn bị cho tay đua. Tuy nhiên, các tay đua chính thức luôn bận rộn với lịch thi đấu dày đặc, các hoạt động quảng bá và áp lực cả về thể chất lẫn tinh thần. Vì thế, đội ngũ tay đua còn lại phải đảm nhận phần lớn khối lượng chạy thử giả lập.
Trong tuần đua, nếu điều kiện địa lý cho phép, các đội thường áp dụng quy trình: tay đua dự bị sẽ chạy giả lập hỗ trợ tại tổng hành dinh trong các phiên đua thử ngày thứ Sáu nhằm giúp đội đua tối ưu hóa thiết lập xe tại trường đua, sau đó họ mới bay đến trường đua vào ngày hôm sau để sẵn sàng làm phương án dự phòng.
Điều này cũng thúc đẩy các đội tạo điều kiện để những tay đua dự bị có thời gian chạy thực tế với chiếc xe F1, qua đó kiểm chứng độ tương quan giữa dữ liệu từ xe thật và xe trên buồng mô phỏng.
Một thay đổi gần đây trong quy định của F1 đã giúp quy trình trở nên thuận lợi hơn. Kể từ năm 2022, F1 bắt buộc các đội phải dành một số phiên đua thử cho các tay đua trẻ - những người có dưới hai lần xuất phát trong các cuộc đua chính.
Quy định sau đó đã được mở rộng, hiện tại các đội F1 bắt buộc phải thực hiện bốn lần mỗi mùa giải. Đối với những đội có tay đua dự bị chưa từng đua chính thức trong quá khứ, đây là cơ hội hiển nhiên để họ trao xe cho các tay đua này nhằm đánh giá, rèn luyện thêm và hỗ trợ tối ưu cho công việc trong phòng mô phỏng.
Điều này cũng đồng nghĩa với việc họ có thể đóng góp tích cực hơn vào chặng đua của đội. Tay đua dự bị của Williams - Luke Browning lấy ví dụ về một thay đổi nhỏ ở gờ giảm tốc tại GP Áo 2026: "Ví dụ, trước khi Carlos Sainz xuất phát, tôi có thể nói cho anh ấy biết, nếu một gờ giảm tốc bị tháo bớt, thì nên chạy lấn vào đó bao nhiêu là vừa và tôi đã tận dụng phần lề đường đó như thế nào. Đó là những thông tin thực tế vô giá mà tôi có thể chia sẻ lại."
Tay đua dự bị F1 - Nên tiếp tục đua giải khác hay chỉ ngồi chờ cơ hội?
Khi các đội đua thuê những tay đua dự bị từng đua chính thức tại F1 trong quá khứ, những tay đua này hầu như luôn có một chương trình thi đấu song song ở một giải đua khác, nơi họ thực sự được đua chính thức cả mùa.
Nhưng với những tài năng trẻ hy vọng tận dụng vai trò dự bị hiện tại để đổi lấy một suất đua chính thức trong tương lai tại F1, việc họ phải trải qua một hoặc nhiều mùa giải chỉ để làm nhiệm vụ dự bị là điều không hề hiếm gặp.
Sau nhiều năm thi đấu trọn mùa trong các giải đua thuộc hệ thống đào tạo tiến lên F1, họ có thể chuyển trọng tâm sang công việc trong đội F1. Điều này đặc biệt đúng nếu họ đã hoàn tất quá trình phát triển ở F2, hoặc không còn đủ điều kiện tiếp tục thi đấu tại F2 do đã giành chức vô địch, bởi quy định của F2 không cho phép nhà vô địch trở lại tranh tài.
Trường hợp điển hình nhất là Oscar Piastri: anh vô địch F2 năm 2021, anh không thi đấu bất kỳ giải nào trong năm 2022 khi giữ vai trò tay đua dự bị của Alpine, trước khi chính thức ra mắt F1 trong màu áo McLaren vào năm 2023.
Việc tay đua dự bị có tham gia thêm một chương trình thi đấu song song hay không sẽ phụ thuộc vào quyết định của chính họ, đơn vị quản lý và đội đua. Họ cũng sẽ cân nhắc liệu chương trình đó có nhất thiết phải là các giải xe một chỗ ngồi hay không (chẳng hạn Alex Albon từng thi đấu xe GT3 tại giải Deutsche Tourenwagen Masters khi làm tay đua dự bị cho Red Bull), cũng như ngân sách mà họ có thể dành cho việc đó.
Chẳng hạn như Browning, anh đang tranh tài tại giải đua xe một chỗ ngồi Super Formula của Nhật Bản trong năm 2026. Anh chia sẻ rằng: "Đó là điều mà James Vowles, sếp của đội đua Williams mong muốn ở tôi."
"Về quyết định không tiếp tục đua giải F2 nữa, lúc đó tôi đang dẫn đầu bảng xếp hạng vô địch và nếu tôi giành chiến thắng chung cuộc, tôi sẽ không thể quay lại giải này được nữa. Vì vậy, lẽ tự nhiên là tôi muốn tìm kiếm cơ hội thi đấu ở một giải đấu khác."
"Và đúng vậy, Super Formula có lẽ là điểm đến hợp lý nhất, giúp tôi vừa được thi đấu vừa có thể dành tối đa thời gian cho các tuần đua của F1 tại đây. Hơn nữa, xét về tốc độ hoàn thành một vòng đua thuần túy, đây rõ ràng là giải đấu tiệm cận với F1 nhất."
Ở chiều ngược lại, một trường hợp như tay đua dự bị của Aston Martin - Jak Crawford lại không tham gia đua chính thức cả mùa trong năm 2026. Anh chia sẻ: "Mọi thứ rất khác biệt. Nhưng thành thật mà nói, tôi bận rộn liên tục với công việc trong phòng mô phỏng và việc di chuyển tới tất cả các chặng đua đến mức tôi cũng không thực sự nghĩ ngợi về chuyện đó."
"Tất nhiên, tôi có một chút ghen tị khi nhìn các tay đua F2 tranh tài, vì năm ngoái tôi vẫn còn đua ở đó hay khi nhìn các đàn anh F1 thi đấu. Dĩ nhiên là bạn sẽ luôn tự nhủ rằng: 'Uớc gì mình đang ở ngoài kia, mình nghĩ mình có thể làm tốt hơn.' Ai cũng sẽ nghĩ như vậy thôi. Chắc chắn là tôi rất nhớ cảm giác được đua xe."
"Nhưng ở thời điểm hiện tại, tôi cảm thấy vai trò dự bị này mang lại rất nhiều cơ hội và hy vọng. Tôi nghĩ điều đó giúp bản thân có thêm động lực để không ngừng tiến về phía trước một cách tích cực."
Việc một tay đua dự bị duy trì cảm giác thi đấu có quan trọng trong mắt một đội đua muốn chiêu mộ họ trong tương lai hay không?
Trưởng đội của Haas - Ayao Komatsu khẳng định: "Chắc chắn rồi. Đó hoàn toàn là một trong số rất nhiều yếu tố cần phải cân nhắc!"
Tuy nhiên, ông cũng nhấn mạnh rằng không phải cứ tham gia bất kỳ giải đua nào cũng mang lại giá trị như nhau:
"Điều đó còn tùy thuộc vào môi trường thi đấu. Tôi không cho rằng cứ đua ở bất kỳ giải đấu hay đội đua nào cũng được. Đó chỉ là một trong những khía cạnh chính mà chúng tôi cần phải đánh giá."
