Đua xe thể thao từ trước đến nay luôn là sự kết hợp giữa con người và máy móc. Tuy nhiên, với bộ luật hiện tại, vai trò của yếu tố con người đã bị suy giảm rõ rệt.
F1 2026: Cán cân đang nghiêng về chiếc xe
Có thể nói rằng, chưa bao giờ việc đánh giá đóng góp thực sự của tay đua lại khó như mùa giải năm nay. Và sự thay đổi này là rất đáng kể so với những năm trước đó.
Một phần nguyên nhân có thể đến từ việc chúng ta vẫn chưa hoàn toàn quen với bộ luật mới và những yếu tố phức tạp ảnh hưởng đến hiệu suất xe. Vì vậy, bản thân việc đánh giá này cũng có thể bị ảnh hưởng. Tuy nhiên, vẫn có những thay đổi mang tính bản chất, xuất phát từ sự thay đổi lớn trong triết lý kỹ thuật mà bộ luật mới tạo ra.
Dù mới chỉ dựa trên dữ liệu từ ba chặng đua đầu mùa, chúng ta vẫn có thể thấy rõ rằng việc xác định tay đua nào đang có màn thể hiện tốt ở Úc và Nhật Bản (hai đường đua có mức độ tiêu hao năng lượng lớn) trở nên khó hơn nhiều so với chặng Trung Quốc - nơi mà việc quản lý năng lượng dễ hơn.
Liệu xu hướng này có tiếp tục hay không thì vẫn phải chờ xem, nhất là khi các điều chỉnh luật sắp tới có thể phần nào cân bằng lại tình hình.
Khi lái nhanh hơn lại khiến bạn chậm hơn
Có hai vấn đề cốt lõi hiện đang tồn tại: tay đua ngày càng ít kiểm soát chiếc xe hơn và khả năng tạo khác biệt của họ đang bị hạn chế.
Việc triển khai năng lượng (energy deployment) ngày càng mang tính tự động (nhờ các cơ chế tự học của hệ thống máy móc) đã tạo ra tình huống khá khó hiểu: nhiều tay đua thậm chí không lường trước được chiếc xe sẽ phản ứng ra sao. Ví dụ như Lando Norris từng nói rằng anh đã vượt xe đối thủ một cách gần như "không chủ ý". Đây chỉ là một trong rất nhiều trường hợp cho thấy sự gián đoạn giữa thao tác của tay đua và hiệu suất thực tế của chiếc xe.
Nhiều giá trị cốt lõi của nghệ thuật lái xe giờ đây bị hạn chế đến mức lái đúng kỹ thuật thậm chí còn khiến bạn chạy chậm hơn. Điều này không chỉ xảy ra ở các góc cua tốc độ cao – nơi tay đua buộc phải chạy chậm hơn giới hạn bám đường tối đa để tránh hiện tượng super-clipping (hiện tượng khiến xe bị cạn pin sớm), mà còn ở các đoạn tốc độ trung bình, nơi việc giữ tốc độ cao qua cua và đạp ga nhiều hơn đôi khi lại khiến thành tích của họ kém đi.
Oscar Piastri đã giải thích điều này sau vòng phân hạng tại Úc: "Mọi chuyện không còn đơn giản là ai dũng cảm hơn và giữ được tốc độ cao hơn nữa, bởi ở vòng phân hạng tuần trước, tôi càng lái táo bạo hơn thì tốc độ trên đoạn thẳng lại càng chậm hơn."
Điều đó có nghĩa là tay đua phải chủ động hy sinh tốc độ trong các góc cua để đổi lấy lợi thế lớn hơn trên đoạn thẳng.
Đây đã không còn là một bài toán phức tạp để tay đua thể hiện kỹ năng, bởi phương trình hiệu suất hiện nay quá nghiêng về lợi thế sức mạnh động cơ và hệ thống năng lượng. Điều này vượt xa những thử thách lái xe truyền thống, như quản lý độ mòn lốp trong một vòng chạy phân hạng hay một stint trong cuộc đua.
Sẽ không còn những pha chạy hết mình
Sự ổn định và khả năng lặp lại những vòng chạy giống nhau đang được ưu tiên hơn việc cố khai thác những phần trăm độ bám cuối cùng của mặt đường khi điều kiện track thay đổi trong vòng phân hạng. Điều đó khiến những vòng push lap "cháy hết mình", đầy rủi ro và cảm hứng gần như không còn nữa.
Đây không giống những lời phàn nàn trước đây về việc F1 không còn những pha lái xe trượt ngang đầy cảm xúc như thời Ronnie Peterson hay Gilles Villeneuve. Việc phong cách lái "quăng đuôi" dần biến mất là hệ quả tất yếu khi lốp xe có góc trượt nhỏ hơn và downforce ngày càng lớn. Xe có thể trông như chạy trên đường ray, nhưng thực tế không phải vậy. Tay đua vẫn có thể cảm nhận giới hạn bám đường, thậm chí "đi trên dây" ở ranh giới mong manh giữa nhanh nhất và mất kiểm soát – và chính ở đó họ tạo ra sự khác biệt.
Nhưng giờ đây, việc đua xe sát giới hạn đó trong một số tình huống lại khiến tay đua chậm hơn, do họ bị "khuyến khích" chạy hơi an toàn hơn mức tối đa của mình.
Khả năng thích nghi luôn là kỹ năng quan trọng của một tay đua. Một trong những định nghĩa rõ ràng nhất về sự xuất sắc là khả năng khai thác tối đa chiếc xe trong nhiều điều kiện khác nhau, ở nhiều thời điểm khác nhau. Nhưng nếu việc làm tốt điều này lại khiến những gì bạn thể hiện trong góc cua, vốn là nơi tạo khác biệt truyền thống, trở nên kém quan trọng, bởi lợi thế thời gian vòng chạy lại chủ yếu đến từ đoạn thẳng, thì điều đó đi ngược lại tinh thần vốn có của F1.
Tay đua ngày càng khó tạo khác biệt
Không ngạc nhiên khi các tay đua cảm thấy thất vọng, nhất là khi đôi lúc chính họ cũng không hiểu vì sao mức độ triển khai năng lượng lại khác nhau lớn như vậy. Nhìn từ bên ngoài, đây là những biến số vô hình, và rất khó xác định liệu chúng có nằm trong tầm kiểm soát của tay đua hay không.
F1 đang cố gắng giải quyết vấn đề này, và những thay đổi luật vừa được thông qua là hợp lý, có thể giúp giảm bớt phần nào khó khăn. Tuy nhiên, chúng không thể loại bỏ hoàn toàn vấn đề, bởi một số hạn chế đã được lập trình sẵn trong chính cấu trúc của bộ luật hiện tại.
Điều này không có nghĩa là các tay đua không còn cần kỹ năng đỉnh cao, thực tế họ vẫn phải rất giỏi. Nhưng hệ thống hiện tại làm giảm bớt những khác biệt rất nhỏ về phong độ đỉnh cao, vốn là yếu tố tạo nên khoảng cách giữa các tay đua.
Vấn đề không chỉ là người ngoài khó đánh giá ai đang làm tốt hơn, mà còn là tay đua thực sự có ít cơ hội hơn để tạo ra sự khác biệt. Hành trình bàn đạp ga trong F1 rất ngắn, nên tay đua gần như không thể cảm nhận được những thay đổi chỉ vài phần trăm, dù những thay đổi nhỏ đó có thể ảnh hưởng rất lớn đến cách hệ thống thu hồi và sử dụng năng lượng.
Điều này không chỉ quan trọng đối với những người yêu F1 theo kiểu thuần túy. Đây cũng không phải là lập luận cho việc F1 quay trở lại thời kỳ trước, khi việc vượt xe rất hiếm. Điều quan trọng là phải hiểu điều gì thực sự tạo nên giá trị của F1, kể cả về mặt thương mại.
Đóng góp của tay đua là một phần cốt lõi trong giá trị thương hiệu của F1. Stefano Domenicali từng mô tả họ là "những đấu sĩ".
Ông từng nói vào năm 2022: "Các tay đua là trung tâm của dự án của chúng tôi, bởi họ truyền cảm hứng, họ thu hút người hâm mộ, và mọi người muốn thấy họ chiến đấu." Có thể lập luận rằng các cuộc đua hiện nay với nhiều pha vượt xe đang thể hiện đúng tinh thần "đấu sĩ". Nhưng nếu đối thủ trở nên quá dễ đánh bại, thì chiến thắng đó còn ý nghĩa gì?
Kết luận
F1 không thể chỉ được thiết kế để làm hài lòng cảm giác của tay đua sau vô lăng, nhưng vai trò của họ vẫn là yếu tố trung tâm tạo nên sức hấp dẫn của môn thể thao này. Bài học dành cho F1 là không nên xem nhẹ hoặc coi điều đó là hiển nhiên.
Điều này cần được cân nhắc trong quá trình xây dựng luật cho F1 trong tương lai. Trong lịch sử, các quy định thường bị chi phối quá nhiều bởi một mục tiêu chính duy nhất, và trong trường hợp lần này là ý tưởng chia tỷ lệ sức mạnh 50/50 giữa động cơ điện và động cơ đốt trong V6.
Khi tập trung quá mức vào một mục tiêu, những hệ quả ngoài mong muốn rất dễ xảy ra và có thể làm suy giảm giá trị cốt lõi của môn thể thao này.
Việc giảm đáng kể khả năng để tay đua tạo ra khác biệt, đồng thời khiến họ phụ thuộc nhiều vào cách hệ thống năng lượng vận hành, chính là hệ quả ngoài ý muốn mà F1 đã vô tình tạo ra.