Luật vượt xe của Formula 1, hay còn gọi là Driving Standards Guidelines (hướng dẫn tiêu chuẩn đua), đã trở thành một chủ đề được bàn luận ngày càng nhiều trong môn thể thao này trong những năm gần đây.
Bộ hướng dẫn này được đưa ra nhằm làm rõ các tình huống va chạm trên đường đua và giúp việc xác định các án phạt trở nên dễ dàng hơn. Dưới đây là cách các tay đua F1 được kỳ vọng sẽ cạnh tranh với nhau khi đua.
Hướng dẫn tiêu chuẩn đua (Driving Standards Guidelines) của Formula 1
F1 lần đầu tiên giới thiệu Driving Standards Guidelines vào năm 2022, qua đó đưa ra những quy định bằng văn bản nhằm làm rõ đâu là cách vượt xe đúng và sai, khi nào tay đua cần nhường vị trí, đồng thời cố gắng bao quát nhiều tình huống tranh chấp nhất có thể trên đường đua.
FIA nhấn mạnh trong tài liệu rằng bộ hướng dẫn này giúp tiêu chuẩn hóa cách xử lý các tình huống đua xe ở tất cả các hạng đấu do họ quản lý. Điều đó cũng có nghĩa là các tay đua trẻ trên lộ trình bước lên chuyên nghiệp sẽ phải học cách cạnh tranh công bằng ngay từ sớm, nếu muốn tiến tới Formula 1 hoặc các giải đua cấp cao khác.
Tuy nhiên, điều quan trọng là đây chỉ là guidelines (hướng dẫn), chứ không phải regulations (luật chính thức). Nghĩa là chúng không được ghi trực tiếp trong Bộ luật FIA. Mỗi tình huống va chạm trên đường đua vẫn sẽ được các giám sát viên (stewards) đánh giá theo từng trường hợp cụ thể, nhưng bộ hướng dẫn này giúp tạo ra một tiêu chuẩn chung để xem xét các tình huống tranh cãi.
Hướng dẫn vượt xe trong Formula 1
Phiên bản mới nhất của Driving Standards Guidelines quy định rằng:
- Đối với tay đua vượt ở phía trong, chiếc xe phải đưa được trục bánh trước ít nhất ngang với gương chiếu hậu của xe còn lại trước và tại đỉnh cua (apex) thì mới được quyền có khoảng trống để đua (racing room).
- Đối với các pha vượt ở phía ngoài, đây được xem là tình huống khó hơn. Vì vậy, để được quyền có khoảng trống để đua, xe vượt phải có trục bánh trước nằm ở phía trước trục bánh trước của xe phòng thủ tại đỉnh cua, đồng thời vẫn phải ôm cua trong giới hạn đường đua.
- Ngoài ra, chiếc xe tấn công phải được điều khiển trong trạng thái "hoàn toàn kiểm soát được", không bị xem là lao vào góc cua quá liều lĩnh (divebomb), phải đi theo quỹ đạo đua hợp lý và có khả năng giữ xe trong giới hạn đường đua (track limits) theo đánh giá của các giám sát viên.
Các quy tắc này cũng áp dụng cho từng phần của các tổ hợp cua chicane hoặc esses. Tuy nhiên, FIA làm rõ rằng quyền ưu tiên sẽ được xác định ở phần cua đầu tiên. Ví dụ: với tổ hợp cua trái-phải, tay đua tấn công cần giành được quyền ưu tiên ở cua trái trước.
Giới hạn đường đua (track limits) cũng đóng vai trò quan trọng trong các pha vượt xe, bởi tay đua không được rời khỏi đường đua rồi giành lợi thế lâu dài để vượt đối thủ. Nếu điều đó xảy ra, tay đua vượt lên sẽ phải trả lại vị trí cho tay đua bị vượt ở phía sau.
Tương tự, nếu tay đua phòng thủ vượt quá giới hạn đường đua để giữ vị trí trong khi tay đua tấn công vốn đã có quyền được nhường khoảng trống đua (racing room), thì tay đua phòng thủ sẽ phải nhường lại vị trí một cách an toàn và kịp thời, nếu không có thể bị phạt.
Cách F1 kiểm soát việc phòng thủ vị trí
Khi chạy trên đoạn thẳng hướng tới góc cua, tay đua phòng thủ chỉ được phép thực hiện một lần đổi hướng để bảo vệ vị trí, dù là vào phía trong hay phía ngoài. Điều đó có nghĩa là hành vi đánh lái qua lại nhiều lần để chặn đối thủ (weaving) bị nghiêm cấm hoàn toàn.
Tương tự, việc đổi hướng khi đang phanh (moving under braking) cũng không được phép. Nghĩa là một khi tay đua đã chọn phòng thủ phía trong hoặc phía ngoài, họ phải giữ nguyên hướng đó cho tới khi qua apex của góc cua.
Việc ép chặt đối thủ cũng bị cấm. Vì vậy, nếu có một tay đua đang cố gắng vượt lên, thì hành động đánh lái khiến xe tấn công bị đẩy ra ngoài giới hạn đường đua là không được phép.
Tất cả những hành vi này đều có thể bị xem là impeding (cản trở đối thủ), bao gồm cả việc cố tình chặn đường hoặc gây cản trở cho xe khác trong lúc đua.
Cách F1 kiểm soát các pha tấn công vượt vị trí
Các tay đua không được phép lao thẳng vào góc cua kiểu "divebomb" chỉ để vượt đối thủ bằng mọi giá. Tuy vậy, Driving Standards Guidelines cũng nhấn mạnh rằng F1 muốn khuyến khích những màn cạnh tranh quyết liệt và hấp dẫn, nên các quy định với xe tấn công thường thoáng hơn so với xe phòng thủ.
Tuy nhiên, bởi mỗi pha vượt gây tranh cãi đều có nhiều yếu tố mang tính chủ quan, bộ hướng dẫn đã đưa ra các tiêu chí để các giám sát viên cân nhắc khi xem xét tình huống:
- Hai chiếc xe đã tiếp cận tình huống đó như thế nào? (Ví dụ: phanh muộn, lao vào quá gắt, đổi hướng khi đang phanh…)
- Pha vượt đó có quá muộn hoặc quá "liều lĩnh / lạc quan" hay không?
- Các tay đua thực tế có thể nhìn thấy, biết trước hoặc dự đoán được điều gì?
- Ban giám sát có tin rằng pha vượt đó thực sự có thể hoàn thành trong giới hạn đường đua hay không?
- Xe có bị understeer (thiếu lái), oversteer (thừa lái) hoặc bó cứng phanh (locking) không?
- Có tay đua nào đặt xe hoặc xử lý chiếc xe theo cách góp phần gây ra va chạm hay không?
- Đặc điểm của góc cua có góp phần tạo ra sự cố không? (Ví dụ: độ nghiêng mặt đường, kerb, độ cong của cua, apex…)
- Sự khác biệt về lốp giữa hai xe là gì? (Loại lốp, tuổi lốp, độ bám…)
Bên cạnh những yếu tố kể trên, như đã đề cập trước đó, tay đua tấn công phải luôn giữ chiếc xe trong trạng thái hoàn toàn kiểm soát được khi vượt xe, hoàn thành pha vượt trong giới hạn đường đua và đi theo quỹ đạo đua hợp lý trong suốt tình huống.
Tuy nhiên, nếu tay đua tấn công đáp ứng điều kiện có đủ phần thân xe song song với xe phòng thủ theo các quy định dành cho pha vượt phía trong hoặc phía ngoài, thì Driving Standards Guidelines quy định rằng tay đua tấn công sẽ có quyền ưu tiên. Khi đó, trách nhiệm sẽ thuộc về tay đua phòng thủ: họ không được ép đối thủ ra ngoài đường đua hoặc gây va chạm.
Các án phạt mà ban giám sát có thể áp dụng khi có vi phạm
FIA đã công bố danh sách đầy đủ các hành vi vi phạm và mức phạt tương ứng vào giữa năm 2025, nhằm tăng tính minh bạch cho các quyết định của ban giám sát cuộc đua.
Danh sách đầy đủ bao gồm toàn bộ các vi phạm trong suốt tuần đua, nhưng trong phạm vi liên quan đến các pha vượt xe, được tóm gọn lại các lỗi và hình phạt phù hợp nhất.
Phần lớn các lỗi đều đi kèm penalty points (điểm phạt) trên Super Licence của tay đua. Nếu một tay đua tích lũy đủ 12 điểm phạt trong khoảng thời gian 12 tháng liên tiếp, họ sẽ bị cấm thi đấu một chặng đua.
Tương tự như Driving Standards Guidelines, đây cũng chỉ là bộ hướng dẫn tham khảo mà các giám sát viên có thể sử dụng khi đưa ra quyết định.
Chú thích: Dấu hoa thị (*) thể hiện số điểm phạt tối đa có thể áp dụng cho mỗi hành vi vi phạm.
| Vi phạm | Án phạt có thể áp dụng | Điểm phạt |
|---|---|---|
| Gây va chạm với dấu hiệu cố ý hoặc cực kỳ liều lĩnh | Phạt dừng pit 10 giây | 4* |
| Gây va chạm | Penalty 10 giây (mức cơ bản), drive-through (chạy qua pit) hoặc dừng pit 10 giây (nếu tay đua không thể hoàn thành cuộc đua thì phạt lùi grid). Có thể giảm còn 5 giây nếu có tình tiết giảm nhẹ | 3* |
| Chạy chậm không cần thiết theo cách nguy hiểm | Penalty 10 giây (mức cơ bản), drive-through (chạy qua pit) hoặc dừng pit 10 giây (nếu tay đua không thể hoàn thành cuộc đua thì phạt lùi grid). Có thể giảm còn 5 giây nếu có tình tiết giảm nhẹ | 3* |
| Lái xe thất thường hoặc theo cách có thể bị xem là nguy hiểm | Như trên | 3* |
| Cắt ngang nguy hiểm ở vạch pit entry/pit exit | Drive-through hoặc dừng pit 10 giây | 3 |
| Cố tình cản trở đối thủ | Phạt lùi grid xuất phát | 3 |
| Đổi hướng trong vùng phanh theo cách bị xem là nguy hiểm | Từ penalty 5 giây tới drive-through | 3 |
| Đổi hướng nhiều hơn một lần để phòng thủ vị trí | Từ penalty 5 giây tới drive-through | 3 |
| Vượt xe ở pit entry/pit exit khi Safety Car vào pitlane | Từ phạt 10 giây tới 10 giây stop/go | 3* |
| Vượt xe khác trong điều kiện Safety Car/VSC | Từ penalty 10 giây tới 10 giây stop/go | 2–3 |
| Ép đối thủ ra ngoài đường đua một cách liều lĩnh | Từ penalty 10 giây tới 10 giây stop/go | 2 (3) |
| Ra ngoài đường đua rồi nhập lại không an toàn | Từ penalty 5 giây tới drive-through | 2 |