Trong F1, các đội đua luôn tìm cách khai thác tối đa giới hạn kỹ thuật, trong khi FIA có nhiệm vụ kiểm soát để đảm bảo tính công bằng. Để đảm bảo điều đó, một quá trình đã được đưa ra. Quá trình này là parc fermé - nơi xe được kiểm tra tính hợp lệ và bị hạn chế thay đổi kỹ thuật trong suốt cuối tuần thi đấu. Vậy parc fermé là gì và nó ảnh hưởng đến các đội F1 như thế nào?
"Parc fermé" nghĩa là gì?
Thuật ngữ parc fermé có nguồn gốc từ tiếng Pháp, nghĩa đen là “khu vực đóng kín”. Trong F1, đây là khu vực an toàn tại trường đua, nơi các xe được giám sát và kiểm tra nhằm đảm bảo tuân thủ đầy đủ các quy định kỹ thuật và an toàn. Quy trình kiểm tra bao gồm đo trọng lượng và kích thước bằng công nghệ laser, đồng thời rà soát các bộ phận và nhãn chứng nhận. Tất cả nhằm xác nhận chiếc xe đã được FIA phê duyệt và đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn kỹ thuật.
Trong F1 hiện đại, parc fermé không chỉ có ý nghĩa là một khu vực vật lý mà còn có ý nghĩa là những khoảng thời gian cụ thể trong suốt tuần có chặng đua. Trong các giai đoạn này, xe đua dù nằm trong garage vẫn chịu sự giám sát chặt chẽ của bộ phận kỹ thuật FIA. Các đội chỉ được phép thực hiện những hạng mục can thiệp rất hạn chế theo quy định.
Sự khác biệt giữa điều kiện parc fermé với khu vực parc fermé là gì?
Khu vực parc fermé là một không gian vật lý được rào kín, do FIA kiểm soát chặt chẽ và hạn chế nghiêm ngặt quyền ra vào của các đội. Trong khi đó, điều kiện parc fermé (parc fermé conditions) là một trạng thái pháp lý áp dụng lên xe đua và không phụ thuộc vào việc chiếc xe đang ở vị trí nào trên đường đua hay trong khu vực pit.
Khu vực parc fermé thường nằm gần garage kỹ thuật của FIA và khu vực bục trao giải. Cách bố trí này giúp ba xe về đích đầu tiên có thể nhanh chóng di chuyển đến lễ trao giải sau cuộc đua. Trong khu vực này, mọi can thiệp kỹ thuật lên xe đều bị cấm. Tuy vậy, mỗi đội vẫn phải bố trí ba kỹ sư cùng các thiết bị cần thiết để tắt hệ thống, hỗ trợ làm mát và phối hợp với giám sát kỹ thuật của FIA trong quá trình kiểm tra.
Ngược lại, khi điều kiện parc fermé có hiệu lực, xe đua vẫn có thể nằm trong garage của đội đua hoặc trên đường pit. Các kỹ sư được phép tiếp cận xe, nhưng chỉ được thực hiện một số thao tác rất hạn chế, theo đúng danh mục FIA cho phép. Mục tiêu là đảm bảo cấu hình kỹ thuật của xe không bị thay đổi so với trạng thái đã được FIA kiểm tra và niêm phong trước đó.
Khi nào thì khu vực parc fermé và điều kiện parc fermé có hiệu lực?
Trong tuần lễ diễn ra chặng đua, các đội đua nhiều lần được yêu cầu đưa xe vào khu vực parc fermé hoặc phải tuân thủ điều kiện parc fermé. Ở đầu mỗi chặng, các đội sẽ tự khai báo xe hợp lệ. Để xác minh, FIA sẽ lựa chọn ngẫu nhiên ít nhất sáu chiếc xe sau mỗi buổi đua thử nhằm tiến hành kiểm tra tại parc fermé.
Trước khi vòng phân hạng bắt đầu, các đội được phép tự do điều chỉnh xe (trong khuôn khổ luật). Ngay khi đèn xanh của Q1 bật sáng, tất cả các xe chính thức bị đặt dưới điều kiện parc fermé và trạng thái này được duy trì cho đến khi cuộc đua chính khởi tranh. Những xe bị loại ở Q1 hoặc Q2 sẽ được đưa trở lại garage đội đua. Tại đây, chúng tiếp tục chịu sự ràng buộc của điều kiện parc fermé và luôn nằm dưới sự giám sát của các giám sát viên FIA mỗi khi đội thao tác lên xe.
Tất cả xe tham dự Q3 đều phải được đưa vào khu vực parc fermé ngay sau khi phiên đấu kết thúc để FIA kiểm tra tính hợp lệ và an toàn. Sau đó, xe được đưa trở lại gara dưới điều kiện parc fermé và luôn có giám sát kỹ thuật đi kèm.
Khi cuộc đua kết thúc, toàn bộ xe được xếp hạng đều phải đi thẳng vào parc fermé để trải qua quá trình kiểm tra sau cuộc đua. Công đoạn này thường kéo dài từ 1 đến 2 giờ, đôi khi lâu hơn, trước khi xe được trả lại cho các đội. Ngoài ra, FIA sẽ chọn ngẫu nhiên một chiếc xe để tiến hành kiểm tra chuyên sâu.
Do khả năng phát hiện vi phạm và áp dụng án phạt, kết quả chính thức của cuộc đua chỉ được xác nhận sau khi toàn bộ quy trình kiểm tra parc fermé hoàn tất. Việc này có thể rất lâu sau lễ ăn mừng trên podium.
Điều kiện parc fermé hoạt động như thế nào?
Trước khi rời pit lane để bước vào vòng phân hạng, mỗi đội phải nộp cho đại diện kỹ thuật của FIA bảng thiết lập xe. Đây là cấu hình kỹ thuật cố định mà xe buộc phải duy trì xuyên suốt vòng phân hạng và cuộc đua.
Trong thời gian áp dụng điều kiện parc fermé, các đội chỉ được phép thực hiện một số công việc bảo trì giới hạn, chẳng hạn như thay thế các bộ phận tương đương về thông số. Mọi thay đổi cấu hình kỹ thuật, bao gồm thiết lập hệ thống treo, đều bị nghiêm cấm.
Mỗi xe được FIA chỉ định một giám sát viên nhằm đảm bảo không có can thiệp trái phép. Bất kỳ vi phạm nào đối với quy định parc fermé sẽ dẫn đến án phạt xuất phát từ pit lane.
Các đội được phép làm gì khi điều kiện parc fermé có hiệu lực?
Quy định của FIA liệt kê hơn 20 hạng mục công việc được phép thực hiện khi xe đang trong điều kiện parc fermé. Mọi thao tác không nằm trong danh sách này đều phải có sự chấp thuận bằng văn bản của FIA. Trong các hạng mục được phép, động cơ có thể được khởi động, nhiên liệu được bổ sung hoặc rút bớt, lắp bộ lọc thông hơi nhiên liệu, tháo bugi để kiểm tra bên trong buồng đốt và đo độ nén xi-lanh.
Bên cạnh đó, hệ thống lưu trữ năng lượng (ES) cũng được phép sạc hoặc xả. Hệ thống phanh có thể được xả khí, dầu động cơ, khí nén và các chất lỏng khác có thể được thay thế hoặc bổ sung. Tuy nhiên, tất cả điều kiện và vật liệu sử dụng phải có thông số kỹ thuật tương đương ban đầu.
Bánh xe, bu-lông và lốp đều được phép tháo rời, thay thế hoặc cân bằng lại, đồng thời kiểm tra áp suất lốp. Các thiết bị sưởi hoặc làm mát lốp được phép sử dụng. Đặc biệt, pin ngoài (jump battery) được phép kết nối để cấp nguồn điện tạm thời, phục vụ việc truy cập và kiểm tra các hệ thống điện tử của xe thông qua kết nối vật lý, mà không làm thay đổi cấu hình vận hành.
Trong điều kiện parc fermé, cánh gió trước được phép điều chỉnh trong phạm vi các cơ cấu hiện có nhưng không được phép bổ sung, loại bỏ hoặc thay thế bất kỳ bộ phận nào. Thân xe có thể được tháo rời để phục vụ kiểm tra, cho phép thực hiện các điều chỉnh về hình thức bên ngoài, dán băng keo và làm sạch các bộ phận của xe.
Các camera gắn trên xe, hệ thống liên lạc, thiết bị phát tín hiệu thời gian có thể được tháo, lắp lại hoặc kiểm tra. Gương chiếu hậu, dây an toàn và cụm bàn đạp được phép điều chỉnh hoặc thay thế trong phạm vi cho phép. Bình nước uống cho tay đua có thể được đổ đầy với dung tích tối đa 1.5L.
Mọi bộ phận được tháo ra để phục vụ kiểm tra kỹ thuật hoặc an toàn phải được đặt gần xe và luôn nằm trong tầm quan sát của giám sát viên. Trước khi xe rời pit lane, tất cả các bộ phận này phải được lắp lại đúng vị trí và cấu hình ban đầu.
Nếu xe đua bị hư hỏng thì sao?
Quy định cho phép thực hiện "sửa chữa do hư hại tai nạn thực sự", tuy nhiên khái niệm này không được định nghĩa một cách tuyệt đối và sẽ được đánh giá theo từng trường hợp. Sau vòng phân hạng, xe đua thường được khắc phục các bộ phận làm việc sát mặt đường như sàn xe, bộ khuếch tán (diffuser) hoặc cánh gió trước. Các bộ phận này cần kiểm tra và khắc phục, vì chúng rất dễ va chạm với hàng rào hoặc mảnh vỡ trên đường. Trong trường hợp xe gặp tai nạn, phạm vi sửa chữa có thể phức tạp hơn đáng kể.
Mọi hạng mục sửa chữa phải được đội đua gửi yêu cầu bằng văn bản tới đại diện kỹ thuật của FIA. Trong đó liệt kê rõ các bộ phận cần thay thế. Các bộ phận này phải giống hệt về thiết kế và tương đương về khối lượng, mô-men quán tính và chức năng so với chi tiết ban đầu.
Toàn bộ quá trình sửa chữa phải được thực hiện dưới sự giám sát trực tiếp của giám sát viên được chỉ định và mọi bộ phận tháo rời sẽ do FIA lưu giữ. Trong các tình huống khẩn cấp như đang ở trong vòng phân hạng hoặc trên vạch xuất phát, việc thay đổi có thể được tiến hành mà chưa cần phê duyệt bằng văn bản. Điều này cần đi kèm với điều kiện là có cơ sở hợp lý cũng như tin rằng yêu cầu sẽ được chấp thuận và mọi thao tác đều nằm trong tầm giám sát của FIA.
Việc thay đổi hộp số hoặc động cơ sẽ được thực hiện như thế nào?
Trong F1, một số bộ phận phải đạt được số chặng theo quy định thì mới được phép thay thế. Nếu vi phạm, đội đua sẽ bị áp dụng hình phạt, bất kể nguyên nhân thay thế là va chạm, hỏng hóc hay nhằm cải thiện hiệu suất.
Hộp số phải được sử dụng trong ít nhất sáu chặng đua liên tiếp. Việc thay thế sớm hơn quy định sẽ dẫn đến án phạt hạ vị trí xuất phát. Nếu chiếc xe buộc phải thay đổi khung gầm, chiếc xe đó sẽ phải xuất phát từ pit lane.
Đối với động cơ, quy định phức tạp hơn do hệ thống này được chia thành nhiều thành phần riêng biệt. Mỗi tay đua chỉ được phép sử dụng một số lượng giới hạn cho từng bộ phận động cơ trong suốt mùa giải, nhưng các bộ phận này có thể được thay thế vào bất kỳ thời điểm nào, với điều kiện không vượt quá hạn mức cho phép.
Trong một mùa giải, mỗi xe F1 chỉ được phép sử dụng tối đa: Ba bộ động cơ đốt trong (ICE), ba bộ tăng áp (TC), ba bộ MGU-H, ba bộ MGU-K, hai bộ lưu trữ năng lượng (ES), hai bộ điều khiển điện tử (CE) và tám hệ thống ống xả.
Việc sử dụng vượt quá giới hạn cho phép đối với bất kỳ hạng mục nào sẽ dẫn đến án phạt hạ vị trí xuất phát. Mức phạt là 10 vị trí cho lần vi phạm đầu tiên của mỗi thành phần, năm vị trí cho lần vi phạm tiếp theo. Nếu tổng số vị trí bị phạt vượt quá 15, chiếc xe sẽ phải xuất phát từ vị trí cuối cùng.
Việc sử dụng động cơ của đội được giám sát như thế nào?
FIA gắn tem niêm phong lên tất cả các bộ phận của động cơ trước khi chúng được sử dụng lần đầu, nhằm xác nhận đây là các thành phần mới và ngăn chặn mọi hình thức sửa chữa hoặc thay thế các chi tiết chuyển động quan trọng.
Sau khi một chặng đua kết thúc, trong vòng hai giờ kể từ khi kết thúc điều kiện parc fermé, toàn bộ các bộ phận của động cơ đã sử dụng sẽ được FIA niêm phong lại. Việc này nhằm đảm bảo các thành phần không thể bị tháo rời, vận hành hay can thiệp giữa các sự kiện.
Tại chặng đua tiếp theo, khi các bộ phận này được tái sử dụng, FIA sẽ gỡ niêm phong dưới sự giám sát trực tiếp. Trong thời gian không được lắp trên xe, tất cả các thành phần của động cơ phải được lưu trữ trong garage và tuyệt đối không được phép vận hành ngoài các phiên thi đấu chính thức.
Các đội có thể bắt đầu sửa chữa xe vào lúc nào?
Sau khi vòng phân hạng kết thúc, các đội có tối đa ba tiếng rưỡi để thực hiện các công việc được phép trước khi mọi hoạt động phải dừng lại trong ngày. Đến đêm, xe sẽ được che phủ và niêm phong bởi FIA nhằm đảm bảo không có bất kỳ sự can thiệp nào.
Trong một số trường hợp đặc biệt, đội đua có thể xin phép Đại diện kỹ thuật của FIA giữ lại xe cho mục đích tiếp thị. Tuy nhiên, không được phép thực hiện bất kỳ công việc kỹ thuật nào, và xe phải được che phủ, niêm phong lại trong vòng hai giờ kể từ thời hạn ban đầu.
Đến sáng Chủ nhật, khoảng 5 giờ 10 phút trước formation lap, các niêm phong và tấm che được tháo bỏ. Từ đây, các đội tiếp tục làm việc trên xe nhưng vẫn phải tuân thủ đầy đủ các điều kiện parc fermé. Một giờ trước khi cuộc đua bắt đầu, FIA sẽ thông báo cho tất cả các đội về những hạng mục đã được các đội khác thực hiện trong thời gian xe bị đặt dưới điều kiện parc fermé, nhằm đảm bảo tính minh bạch và công bằng kỹ thuật.
Điều gì sẽ xảy ra nếu trời mưa?
Xe đua F1 được thiết lập cho điều kiện khô ráo và thường không phù hợp để vận hành trên mặt đường ướt. Vì vậy, khi thời tiết thay đổi hoặc có khả năng thay đổi rõ rệt. Ban tổ chức chặng đua có thể tuyên bố "thay đổi điều kiện thời tiết", qua đó cho phép nới lỏng một số hạn chế của parc fermé.
Trong trường hợp này, các đội được phép điều chỉnh ống dẫn khí làm mát phanh và bộ tản nhiệt để tăng hoặc giảm khả năng làm mát, cũng như thay đổi vị trí ống Pitot dùng cho đo đạc khí động học. Tựa đầu của tay đua cũng có thể được thay thế, với ba phiên bản khác nhau tương ứng các dải nhiệt độ vận hành.
Trên vạch xuất phát, nếu điều kiện được xác định là đủ ướt thì FIA sẽ công bố là "cuộc đua ướt". Khi đó, các đội được phép thay bộ lốp trơn đã đăng ký cho cuộc đua bằng lốp mưa toàn phần (Full Wet) hoặc lốp trung gian (Intermediate), nhằm bảo đảm an toàn và khả năng vận hành của xe.