Điều gì kết nối chiếc Rolls-Royce chinh phục những cung đường đồi núi bụi bặm gần Madrid năm 1913 với chiếc Red Bull đưa Max Verstappen tới chiến thắng hơn một thế kỷ sau?
Điều gì giúp một chặng đua từng bị gián đoạn bởi chiến tranh, nhiều lần đối mặt với nguy cơ biến mất khỏi lịch đua và liên tục phải thích nghi với những thay đổi của thời đại vẫn tồn tại để trở thành một trong những sự kiện giàu truyền thống nhất của F1?
Và vì sao mỗi khi lịch sử Formula 1 bước sang một chương mới, GP Tây Ban Nha lại thường xuất hiện ở tâm điểm?
Barcelona là nơi Juan Manuel Fangio đặt những viên gạch đầu tiên cho đế chế của mình. Là sân khấu chứng kiến chiến thắng F1 đầu tiên của Fernando Alonso trên sân nhà. Là nơi Michael Schumacher mở ra chương huy hoàng cùng Ferrari dưới cơn mưa năm 1996. Nơi đây cũng từng là địa điểm chứng kiến Max Verstappen trở thành tay đua trẻ nhất từng giành chiến thắng một chặng đua Formula 1 vào năm 2016.
Nhưng phía sau những khoảnh khắc đã đi vào lịch sử ấy là câu chuyện kéo dài hơn 100 năm về tham vọng công nghệ, khát vọng tốc độ, những bi kịch làm thay đổi cả môn thể thao và hành trình không ngừng tái sinh của cuộc đua quốc gia danh giá nhất Tây Ban Nha.
Từ những cung đường đồi núi quanh Madrid, đường đua hình oval bê tông tại Sitges-Terramar, các trường đua đường phố nguy hiểm ở Barcelona cho tới những cơ sở hiện đại như Catalunya và Madring trong tương lai, lịch sử của GP Tây Ban Nha cũng chính là lịch sử phát triển của motorsport châu Âu trong hơn một thế kỷ qua.
Trước cả Formula 1: Khi Tây Ban Nha đã mơ về tốc độ
Trước khi Formula 1 ra đời gần 40 năm, trước khi những chiếc xe đua sở hữu hệ thống hybrid phức tạp hay công nghệ mô phỏng hiện đại xuất hiện, Tây Ban Nha đã bắt đầu viết những trang sử đầu tiên cho môn thể thao tốc độ.
Cuộc đua thường được xem là tiền thân của Grand Prix Tây Ban Nha diễn ra vào năm 1913 trên cung đường dài 300 km tại Guadarrama, gần Madrid. Với tên gọi RACE Grand Prix, dù chưa được tổ chức theo thể thức Grand Prix thời bấy giờ, cuộc đua này vẫn được xem là cột mốc khai sinh cho sự kiện đua xe quan trọng nhất xứ sở bò tót.
Và khi Carlos de Salamanca cùng chiếc Rolls-Royce của mình trở thành người chiến thắng đầu tiên tại cuộc đua này, ít ai có thể hình dung rằng thành công ấy sẽ đặt nền móng cho một chặng đua vẫn còn tồn tại hơn một thế kỷ sau.
Tuy nhiên, hạt giống của motorsport Tây Ban Nha thực chất đã được gieo từ trước đó.
Từ năm 1908 đến 1910, Catalan Cup được tổ chức quanh Sitges, gần Barcelona. Những cuộc đua này nhanh chóng tạo nên làn sóng yêu thích tốc độ trên khắp đất nước, thúc đẩy tham vọng xây dựng một trường đua cố định – điều vẫn còn rất hiếm ở châu Âu đầu thế kỷ XX.
Kết quả là Sitges-Terramar ra đời.
Sitges-Terramar: Trường đua đi trước thời đại
Năm 1923, Sitges-Terramar - đường đua oval bê tông dài 2 km đã trở thành nơi diễn ra cuộc đua đầu tiên chính thức mang danh xưng Spanish Grand Prix. Tại cuộc đua chính, Albert Divo chiến thắng trên chiếc Sunbeam, mở ra kỷ nguyên mới cho chặng đua Grand Prix của Tây Ban Nha.
Nhưng cũng giống như nhiều dự án đầy tham vọng khác của thời kỳ đó, thành công ban đầu không đồng nghĩa với sự ổn định lâu dài.
Lasarte: Khát vọng vươn tầm thế giới và cú đánh của lịch sử
Những khó khăn tài chính nhanh chóng khiến Sitges-Terramar lao đao. Để cứu lấy tương lai của sự kiện tốc độ lớn nhất đất nước, các nhà tổ chức đã chuyển cuộc đua tới Circuito Lasarte, gần Bilbao.
Nếu Sitges-Terramar là nơi khai sinh chính thức của GP Tây Ban Nha, thì Lasarte chính là nơi giải đua này bắt đầu tìm kiếm vị thế trên sân khấu quốc tế.
Năm 1927, chặng đua được đưa vào AIACR World Manufacturers' Championship – một trong những tiền thân của các giải vô địch thế giới sau này. Tương lai dường như đang rộng mở với motorsport Tây Ban Nha.
Nhưng lịch sử lại có những kế hoạch khác.
Cuộc đại suy thoái sau sự kiện Phố Wall năm 1929 khiến nền kinh tế châu Âu chao đảo. Các kỳ Grand Prix Tây Ban Nha năm 1930, 1931 và 1932 vì thế mà lần lượt bị hủy bỏ.
Khi giải đua được hồi sinh vào năm 1933 với sự hỗ trợ từ chính phủ, không ai biết rằng những năm tháng yên bình cuối cùng của nó cũng đang dần khép lại.
Sau cuộc đua năm 1935, nội chiến Tây Ban Nha bùng nổ. Tiếng động cơ bị thay thế bởi tiếng súng, và một trong những giải đua lâu đời nhất châu Âu gần như biến mất khỏi bản đồ motorsport.
Phải hơn một thập kỷ sau, cuộc đua mới có cơ hội trở lại.
Pedralbes: Nơi một huyền thoại bắt đầu
Sự trở lại của GP Tây Ban Nha diễn ra vào năm 1951 tại Pedralbes, Barcelona.
Đây không chỉ là lần đầu tiên chặng đua Tây Ban Nha xuất hiện trong khuôn khổ Giải vô địch thế giới Formula One mà còn là nơi khởi đầu cho một trong những câu chuyện vĩ đại nhất lịch sử môn thể thao này - Juan Manuel Fangio giành chiến thắng cùng Alfa Romeo và đăng quang chức vô địch thế giới đầu tiên trong sự nghiệp.
Nhìn lại từ hiện tại, thật khó tin rằng một phần lịch sử của tay đua được nhiều người xem là biểu tượng đầu tiên của Formula 1 lại bắt đầu trên đất Tây Ban Nha.
Tuy nhiên, niềm lạc quan ấy không kéo dài được lâu.
Thảm họa Le Mans năm 1955 khiến toàn bộ thế giới motorsport phải nhìn nhận lại về vấn đề an toàn. Hàng loạt cuộc đua bị hủy bỏ, trong đó có GP Tây Ban Nha. Pedralbes vì vậy cũng vĩnh viễn rời khỏi bản đồ đua xe quốc tế.
Một lần nữa, giải đua lại phải đi tìm ngôi nhà mới.
Jarama và Montjuïc: Vẻ đẹp, tốc độ và sự đánh đổi
Cuộc tìm kiếm ấy đưa GP Tây Ban Nha bước vào một trong những giai đoạn hấp dẫn nhất trong lịch sử.
Từ năm 1968, cuộc đua diễn ra luân phiên giữa Jarama và Montjuïc – hai trường đua đại diện cho hai triết lý hoàn toàn khác biệt.
Jarama chật hẹp, kỹ thuật và đòi hỏi sự chính xác.
Montjuïc rộng mở, tốc độ cao và mang đến khung cảnh ngoạn mục nhìn xuống thành phố Barcelona.
Nhưng vẻ đẹp ấy cũng che giấu những hiểm họa chết người.
Tai nạn nghiêm trọng năm 1970 là lời cảnh báo đầu tiên khi tay đua người Bỉ Jacky Ickx và tay đua người Anh Jackie Oliver va chạm trong một tai nạn bốc cháy dữ dội. Cả hai may mắn sống sót nhưng đều bị bỏng. Đến năm 1975, điều mà các tay đua lo sợ cuối cùng đã xảy ra.
Vụ tai nạn của Rolf Stommelen khiến năm khán giả thiệt mạng và trở thành một trong những thảm kịch lớn nhất lịch sử Formula 1. Montjuïc ngay lập tức biến mất khỏi lịch thi đấu.
Câu hỏi lúc này không còn là liệu GP Tây Ban Nha có thể phát triển hay không.
Mà liệu nó có thể tiếp tục tồn tại hay không?
Jarama: Nơi những huyền thoại để lại dấu ấn
Jarama trở thành thành trì cuối cùng của giải đua.
Chính tại đây, James Hunt (năm 1976), Mario Andretti (năm 1977 và 1978) và Gilles Villeneuve (năm 1981) đã tạo nên những khoảnh khắc được nhắc tới hàng chục năm sau.
Đặc biệt, chiến thắng năm 1981 của Villeneuve vẫn được nhiều chuyên gia xem là một trong những màn trình diễn xuất sắc nhất lịch sử motorsport.
Nhưng ngay cả những huyền thoại cũng không thể cứu Jarama khỏi thực tế rằng Formula 1 đang phát triển nhanh hơn cơ sở hạ tầng của trường đua.
Đến đầu thập niên 1980, một lần nữa chặng đua phải tìm kiếm tương lai ở nơi khác.
Jerez: Cuộc đua của những phần nghìn giây
Ngôi nhà mới của GP Tây Ban Nha xuất hiện tại Jerez vào năm 1986.
Ngay từ lần đầu tổ chức, trường đua này đã đi vào lịch sử Formula 1. Sau hơn 300 km tranh tài, Ayrton Senna đánh bại Nigel Mansell với khoảng cách chỉ 0,014 giây – một trong những màn về đích sít sao nhất mọi thời đại.
Jerez trở thành sân khấu của những cuộc đối đầu giữa Senna, Prost, Berger và Mansell trong suốt giai đoạn 1987-1989, nhưng đồng thời cũng chứng kiến vụ tai nạn kinh hoàng của Martin Donnelly năm 1990.
Một lần nữa, lịch sử của GP Tây Ban Nha lại đứng trước bước ngoặt.
Catalunya: Kỷ nguyên hiện đại
Khi Circuit de Barcelona-Catalunya mở cửa năm 1991, ít ai biết rằng đây sẽ trở thành mái nhà lâu dài nhất lịch sử giải đua.
Schumacher, Häkkinen, Alonso, Hamilton và Verstappen đều để lại dấu ấn tại đây.
Barcelona chứng kiến chiến thắng đầu tiên của Schumacher cho Ferrari dưới trời mưa năm 1996, sự bùng nổ của Alonso trong thập niên 2000 và khoảnh khắc Verstappen trở thành người chiến thắng trẻ nhất lịch sử Formula 1 năm 2016.
Trong hơn ba thập kỷ, Catalunya đã trở thành hình ảnh quen thuộc của chặng đua mang đậm bản sắc Tây Ban Nha.
Nhưng lịch sử chưa bao giờ đứng yên.
Madrid 2026: Chương tiếp theo của cuộc đua hơn trăm năm tuổi
Năm 2026, GP Tây Ban Nha sẽ bước sang chương mới tại Madrid.
Giống như Sitges-Terramar, Lasarte, Pedralbes, Jarama, Jerez hay Catalunya trước đó, Madrid mang theo những kỳ vọng về một kỷ nguyên mới.
Liệu Madring có thể tạo nên những khoảnh khắc mang tính biểu tượng như chiến thắng đầu tiên của Fangio, cơn mưa của Schumacher hay ngày Verstappen bước vào lịch sử?
Không ai có thể trả lời chắc chắn.
Nhưng nếu hơn một thế kỷ tồn tại của Grand Prix Tây Ban Nha đã chứng minh điều gì, thì đó là khả năng thích nghi và tái sinh đáng kinh ngạc của một giải đua luôn biết cách xuất hiện ở những thời khắc quan trọng nhất của Formula 1.