Xe Formula 1 là những cỗ máy cực kỳ phức tạp, có thể chạy quanh các đường đua đẳng cấp thế giới với tốc độ lên tới 320 km/h. Tuy nhiên, chúng ta hiếm khi thấy xe F1 chạy lùi. Vì vậy, nhiều người hâm mộ thắc mắc liệu xe F1 có thể chạy lùi hay không.
Câu trả lời là có. Xe F1 có số lùi (reverse gear), và theo luật thì xe bắt buộc phải có số lùi. Tuy nhiên, số lùi gần như không bao giờ được sử dụng. Tay đua chỉ cần dùng số lùi trong những tình huống như xe bị xoay vòng (spin) hoặc chạy ra khỏi đường đua, và cần lùi xe trở lại đường đua một cách an toàn. Tuy nhiên, việc gài số lùi trên xe F1 thường khá phức tạp.
Không chỉ việc gài số lùi khó, việc thực sự điều khiển một chiếc F1 chạy lùi cũng cực kỳ khó khăn. Xe F1 vốn được thiết kế chủ yếu để chạy về phía trước với tốc độ rất cao, chứ không phải để chạy lùi.
Có nhiều yếu tố trong thiết kế và cách vận hành của xe khiến tay đua khó kiểm soát chiếc xe khi đang lùi. Những yếu tố này sẽ được giải thích chi tiết hơn ở phần tiếp theo.
Xe F1 có số lùi không?
Xe Formula 1 (F1) có số lùi, mặc dù chúng ta rất hiếm khi thấy các tay đua sử dụng nó.
Theo quy định kỹ thuật của F1, xe bắt buộc phải có số lùi. Tay đua có thể cần sử dụng số lùi trong những tình huống như bị xoay xe (spin) hoặc chạy ra khỏi đường đua và cần lùi lại để đưa xe trở về vị trí an toàn.
Ngay cả khi xe F1 quay trở lại khu vực garage, các tay đua thường không tự lùi xe mà các thợ máy sẽ đẩy xe lùi vào vị trí đỗ (pit box). Khi có sự cố xảy ra trên đường đua, các nhân viên đường đua (marshals) cũng thường phải đẩy xe ra khỏi đường đua.
Tuy nhiên, vẫn có một số tình huống mà số lùi rất hữu ích đối với một chiếc xe F1, và đây thực sự là một bộ phận quan trọng mà chiếc xe cần phải có.
Các tay đua rất hiếm khi phải sử dụng số lùi. Thậm chí, nếu các kỹ sư F1 được tự quyết định, họ có lẽ sẽ không trang bị số lùi trong hộp số của xe.
Lý do rất đơn giản: mọi thứ trên xe F1 đều được tối ưu để giảm trọng lượng. Nếu có thể bỏ một bộ phận mà không ảnh hưởng đến hiệu suất cần thiết, các kỹ sư sẽ muốn bỏ nó để chiếc xe nhẹ hơn và nhanh hơn.
Số lùi trên một chiếc xe F1 rất nhỏ và nhẹ. Hệ thống này chỉ sử dụng một bánh răng nhỏ để đưa xe vào số lùi. Bánh răng này được điều khiển bằng bộ chấp hành thủy lực (hydraulic actuator), vì vậy việc gài số lùi không đơn giản chỉ là bấm lẫy chuyển số trên vô-lăng.
Cách hoạt động cụ thể có thể khác nhau tùy từng chiếc xe, nhưng trong nhiều trường hợp, tay đua sẽ cần:
- Đưa xe về số N (Neutral – số mo).
- Có thể phải đạp / kích hoạt ly hợp (clutch).
- Sau đó giữ lẫy giảm số (downshift paddle) trong một khoảng thời gian nhất định.
- Khi đó, số lùi sẽ được kích hoạt.
Tuy nhiên, đôi khi mọi chuyện không đơn giản như vậy. Điều này cũng dễ hiểu, bởi vì xe F1 được thiết kế để rất hiếm khi phải sử dụng số lùi.
Tại sao xe F1 cần có số lùi?
Lý do chính mà luật bắt buộc xe F1 phải có số lùi là vì an toàn.
Nếu một chiếc xe gặp sự cố và bị mắc kẹt gần đường đua, sẽ an toàn hơn nếu chính tay đua gài số lùi để đưa xe trở lại đường đua, thay vì để các marshal phải đi ra đường đua và đẩy xe.
Ngoài ra, số lùi cũng rất cần thiết trong những tình huống mà xe không thể tiếp tục đi về phía trước. Khi đó, tay đua có thể tự lùi xe để thoát khỏi khu vực nguy hiểm mà không cần sự hỗ trợ từ bên ngoài.
Tại sao các tay đua F1 đôi khi lại xoay xe 180° thay vì lùi xe?
Đôi khi chúng ta thấy các tay đua xoay xe 180° khi rơi vào một vị trí chật hẹp thay vì lùi xe. Điều này thường xảy ra ở các đường đua đường phố, khi tay đua phanh muộn, không kịp dừng xe và lao ra khu vực thoát hiểm (run-off area).
Nhìn thì có vẻ rất ấn tượng, nhưng họ làm vậy có lý do rất rõ ràng.
Về số thấp, sau đó đánh lái và cho bánh xe quay để xoay xe 180° thường nhanh và an toàn hơn so với việc lùi xe ra khỏi khu vực thoát hiểm.
Nếu sử dụng số lùi, tay đua có thể phải mất một khoảng thời gian để kích hoạt nó. Sau đó, họ còn phải lùi xe từ từ ra khỏi khu vực thoát hiểm và đưa xe về đúng góc để có thể tiếp tục chạy.
Ngoài ra, gương chiếu hậu của xe F1 khá nhỏ, trong khi thiết bị HANS (hệ thống bảo vệ đầu và cổ) cũng hạn chế khả năng quay đầu của tay đua. Vì vậy, việc quan sát xem có xe khác đang lao tới hay không khi lùi xe là khá khó.
Ngược lại, xoay xe 180° diễn ra rất nhanh. Sau khi xoay xe, tay đua có thể nhìn trực tiếp về phía những chiếc xe đang chạy tới, từ đó dễ dàng đánh giá tình hình và quyết định khi nào có thể nhập lại đường đua một cách an toàn.
Tay đua F1 có thể lùi xe không?
Có. Tay đua F1 hoàn toàn có thể cho xe chạy lùi. Tuy nhiên, họ rất hiếm khi cần phải làm vậy. Các tay đua biết cách sử dụng số lùi, nhưng vì gần như không bao giờ dùng nên đôi khi họ có thể mất một chút thời gian để nhớ lại cách kích hoạt số lùi và bắt đầu cho xe lùi.
Thông thường, các tay đua F1 không sử dụng số lùi. Nếu xe lao vào hàng rào và bị hư hỏng nặng, khả năng cao chiếc xe không thể tiếp tục chạy và tay đua sẽ phải bỏ cuộc (retire).
Một tình huống khác khá phổ biến là xe bị mắc kẹt trong bẫy sỏi (gravel trap). Nhưng trong trường hợp này, số lùi cũng thường không giúp ích được gì. Lớp sỏi có thể khiến xe bị kẹt chìm xuống, và chiếc xe thường phải nhờ nhân viên đường đua đẩy ra khỏi khu vực sỏi.
Nếu một chiếc xe không thể tự mình quay trở lại cuộc đua, tay đua buộc phải bỏ cuộc.
Ngoài ra, phần lớn các đường đua F1 hiện nay có khá nhiều khu vực thoát hiểm (run-off areas). Vì vậy, nếu tay đua chạy lệch khỏi đường đua, họ thường có thể tiếp tục chạy qua phần đường nhựa hoặc bãi cỏ để quay lại đường đua.
Do đó, trong đa số trường hợp, tay đua không cần phải sử dụng số lùi để quay lại đường đua. Hoặc là xe đã hư hỏng đến mức không thể tiếp tục, hoặc tay đua có thể đơn giản chạy tiến và quay trở lại đường đua.
Tại chặng GP Emilia-Romagna 2021 ở Imola (Ý), chúng ta đã thấy rõ việc lùi một chiếc xe F1 khó đến mức nào.
Khi đang bám đuổi Max Verstappen, Lewis Hamilton đang vượt qua một chiếc xe chậm hơn thì xe của anh chạy lên một đoạn đường còn ẩm ướt.
Lốp xe mất độ bám khiến Hamilton bị trượt khỏi đường đua. May mắn là anh vẫn điều khiển được xe đi qua khu vực sỏi mà không bị mắc kẹt. Tuy nhiên, cuối cùng chiếc Mercedes lại đối đầu trực tiếp với hàng rào.
Do không có đủ khoảng trống để xoay đầu xe và chạy trở lại đường đua, Hamilton đã mất gần 40 giây chỉ để kích hoạt số lùi.
Cuối cùng, Hamilton cũng lùi được xe ra khỏi hàng rào, tạo đủ khoảng trống để có thể lái chiếc xe thoát khỏi khu vực sỏi và quay trở lại đường đua.
Điều này cho thấy gài số lùi trên một chiếc F1 không phải là việc nhanh chóng và đơn giản.
Sau đó, người ta tiết lộ rằng trên xe Mercedes, số lùi được kích hoạt bằng cách nhấn và giữ nút "Neutral" (số N) trong một khoảng thời gian nhất định.
Hamilton cũng giải thích rằng anh gặp khó khăn khi gài số lùi vì không chắc phải giữ nút trong bao lâu để hệ thống kích hoạt. Do tay đua hầu như không bao giờ phải sử dụng số lùi, Hamilton không quen với thao tác này và rất khó xác định chính xác thời gian cần giữ nút, đặc biệt khi anh đang vội vàng tìm cách quay trở lại đường đua.
Tại sao xe F1 lại khó chạy lùi đến vậy?
Xe F1 khó chạy lùi không chỉ vì việc gài số lùi khá phức tạp, mà còn vì tay đua rất khó quan sát phía sau khi đang lùi. Gương chiếu hậu hai bên rất nhỏ, trong khi khả năng xoay đầu của tay đua cũng bị hạn chế, khiến việc nhìn phía sau xe trở nên cực kỳ khó khăn.
Việc gài được số lùi trên xe F1 vốn đã mất thời gian và không đơn giản, nhưng sau khi gài được số lùi, việc thực sự điều khiển xe chạy lùi lại là một thử thách khác. Đây cũng là một trong những lý do chúng ta rất hiếm khi thấy xe F1 tự chạy lùi.
Xe F1 có những gương chiếu hậu nhỏ, chủ yếu được thiết kế để tay đua có thể nhìn thấy những chiếc xe đang ở hơi lệch sang hai bên, đặc biệt khi các xe khác đang cố vượt. Mục đích chính là giúp tay đua tránh va chạm với những chiếc xe xung quanh.
Tuy nhiên, nhìn thẳng về phía sau xe gần như là điều không thể. Xe F1 không có camera quan sát phía sau hay gương chiếu hậu bên trong khoang lái như những chiếc xe đường phố thông thường.
Ngoài ra, thiết bị HANS cũng hạn chế chuyển động của đầu. HANS là thiết bị bảo vệ đầu và cổ nhằm tăng độ an toàn cho tay đua khi xảy ra tai nạn, nhưng nó cũng khiến tay đua không thể xoay đầu sang hai bên một cách thoải mái để quan sát phía sau.
Thực tế, khi lái xe bình thường, tay đua chủ yếu chỉ cần nhìn về phía trước và kiểm tra hai bên qua gương. Vì vậy, khả năng quan sát phía sau không được ưu tiên trong thiết kế của xe F1.
Quy định của F1 về việc chạy lùi
Các quy định về việc chạy lùi trong Formula 1 khá đơn giản và có lý do rõ ràng.
Quy định đầu tiên và quan trọng nhất là: xe F1 không được phép tự chạy lùi bằng động cơ trong khu vực pit lane.
Điều này có nghĩa là nếu cần đưa xe lùi trong pit lane, chỉ các thành viên của đội đua được phép đẩy xe lùi bằng tay.
Đó là lý do tại sao chúng ta thường thấy các thành viên trong đội đẩy xe lùi vào garage. Ngay cả khi tay đua đỗ quá vị trí pit box, đội ngũ kỹ thuật cũng phải tự đẩy xe lùi lại thay vì để tay đua dùng số lùi.
Nếu tay đua sử dụng số lùi trong pit lane, họ sẽ bị phạt và phải nộp tiền phạt.
Lý do chủ yếu là an toàn. Khu vực pit lane có rất nhiều người, đặc biệt là các thành viên đội đua đang làm việc xung quanh xe. Nếu một tay đua tự cho xe chạy lùi, họ có thể khó quan sát những người phía sau và dễ gây tai nạn hoặc làm người khác bị thương.
Ví dụ nổi tiếng nhất về một tay đua vi phạm quy định này là tại GP Bồ Đào Nha năm 1989, khi Nigel Mansell vào pit nhưng đã chạy quá vị trí pit box của đội mình.
Thay vì để các thành viên đội đua đẩy xe lùi lại, Mansell tự cho xe lùi bằng số lùi để đưa xe về đúng vị trí.
Vì hành động này, ông đã nhận cờ đen (black flag), tức là được yêu cầu rời khỏi cuộc đua ngay lập tức. Tuy nhiên, Mansell không chấp hành và tiếp tục thi đấu.
Sau đó, ông va chạm với Ayrton Senna, khiến cả hai đều phải bỏ cuộc.
Mansell bị phạt 50.000 USD (1,3 tỷ đồng) và bị cấm thi đấu ở chặng đua tiếp theo.
Tay đua F1 có nhìn được phía sau không?
Tay đua F1 chỉ có thể quan sát phía sau thông qua gương chiếu hậu trên xe, nhưng trong hầu hết trường hợp, như vậy không đủ để lùi xe một cách an toàn.
Gương trên xe F1 rất nhỏ vì hai lý do chính: giảm trọng lượng và hạn chế ảnh hưởng đến tính khí động học của xe.
Những chiếc gương này chủ yếu được sử dụng khi xe đang chạy trên đường đua, giúp tay đua quan sát những chiếc xe ở phía sau hoặc bên cạnh mình.
Ngay cả khi nhìn qua gương, việc quan sát cũng không hề dễ dàng. Xe F1 rất nhỏ và chạy cực nhanh, nên một chiếc xe khác có thể lướt qua vùng quan sát của gương chỉ trong một phần rất nhỏ của một giây.
Khi phải lùi xe trên đường đua, kỹ sư đua (race engineer) thường phải hướng dẫn tay đua càng nhiều càng tốt để tránh va vào chướng ngại vật, đặc biệt khi có những chiếc xe khác đang ở gần hoặc cũng đang tiến về cùng một góc cua.
Một ví dụ rất điển hình cho thấy việc giao tiếp giữa tay đua và kỹ sư quan trọng như thế nào xảy ra tại GP Azerbaijan 2019.
Sau khi phanh muộn và chạy vào một đường thoát (escape road), Daniel Ricciardo đã kịp dừng chiếc Renault trước khi đâm vào hàng rào và làm hỏng xe.
Muốn nhanh chóng quay trở lại đường đua, Ricciardo gài số lùi với ý định lùi một đoạn ngắn để tạo thêm khoảng trống, sau đó xoay xe và tiếp tục chạy.
Nhưng đúng lúc đó, Daniil Kvyat cũng mắc một lỗi tương tự. Chiếc Toro Rosso của Kvyat dừng lại ngay phía sau xe của Ricciardo.
Ricciardo bắt đầu lùi, nhưng kỹ sư của anh không kịp cảnh báo rằng xe của Kvyat đang ở phía sau.
Kết quả là Ricciardo lùi thẳng vào chiếc xe của Kvyat. Cả hai chiếc xe đều bị hư hỏng và cả hai tay đua đều phải bỏ cuộc.
Đây là một tình huống khá khó tin, nhưng nó cho thấy rất rõ vấn đề của việc lùi xe F1: tay đua gần như không thể quan sát đầy đủ phía sau chỉ bằng những chiếc gương nhỏ trên xe.
Kết luận
Xe F1 có số lùi vì luật yêu cầu, chủ yếu vì lý do an toàn. Tuy nhiên, vì các tay đua rất hiếm khi sử dụng số lùi, nên khi thực sự cần đến nó, họ đôi khi có thể gặp khó khăn trong việc thực hiện quy trình kích hoạt số lùi vốn khá phức tạp.
Sau khi gài được số lùi, việc điều khiển xe chạy lùi vẫn rất khó vì tầm nhìn phía sau hạn chế, gương nhỏ và khả năng xoay đầu bị giới hạn.
