Xevi Pujolar đã có hơn hai thập kỷ gắn bó với Formula 1. Ông từng đảm nhiệm vị trí giám đốc đua xe (Racing Director) và trưởng bộ phận kỹ thuật trường đua (Head of Trackside Engineering) của đội đua Sauber. Ông cũng từng sát cánh cùng nhiều tay đua Formula 1, bao gồm Max Verstappen, Charles Leclerc, và Juan Pablo Montoya.
Bài viết này sẽ nói về vai trò và trách nhiệm của đội ngũ lãnh đạo kỹ thuật trong Formula 1 dưới góc nhìn và qua lời kể của Xevi Pujolar:
Hai mươi ba năm. Năm đội đua. Hàng trăm tuần đua. Có những tay đua đã trở thành nhà vô địch thế giới, và những tay đua chưa bao giờ chạm tới giới hạn thực sự của bản thân. Có những quyết định đã mang về chiến thắng, và những quyết định đến giờ tôi vẫn còn suy nghĩ.
Ít ai biết rằng phía sau hậu trường F1 không hề giống những gì họ vẫn nghĩ.
Chính tại đây, chiến thắng hay thất bại của một chặng đua bắt đầu được quyết định.
Kiến trúc ẩn giấu ít ai nhìn thấy
Nếu có cơ hội theo chân một đội đua F1 trong suốt một tuần đua, điều đầu tiên đập vào mắt bạn sẽ là mật độ. Không phải tiếng ồn, cũng không phải tốc độ. Đó là mật độ thông tin đổ về từ mọi hướng tại cùng một thời điểm.
Telemetry, dữ liệu lốp, phân tích đối thủ, thời gian từng sector, dữ liệu thời tiết, mô hình nhiên liệu và năng lượng. Các kỹ sư tại nhà máy vẫn kết nối trực tiếp với đội đua, dù cách đường đua hàng nghìn dặm xa. Và giữa tất cả những luồng thông tin ấy là một tay đua vừa hoàn thành vòng chạy nhanh, cố gắng truyền đạt những gì mình cảm nhận chỉ bằng vài lời ngắn gọn.
Có ba vị trí giữ vai trò trung tâm trong môi trường vận hành đó. Nhìn từ bên ngoài, chúng có vẻ như có thể hoán đổi cho nhau. Nhưng bên trong đội, chúng đại diện cho ba phương thức vận hành hoàn toàn khác biệt. Và chính sự phân định giữa ba vai trò đó mới tạo nên "cỗ máy" đứng sau hiệu suất của cả đội.
Kỹ sư đua
Kỹ sư đua là cầu nối kỹ thuật quan trọng nhất giữa tay đua và đội ngũ kỹ sư. Những đoạn trao đổi qua radio chỉ là phần nổi, có thể nhìn thấy được của công việc này. Phần thực sự quan trọng nằm ở phía sau: những buổi thảo luận, những cuộc trò chuyện trực tiếp, việc quản lý toàn bộ vòng lặp giữa những gì tay đua cảm nhận, những gì chiếc xe đang thể hiện, và những gì đội cần thực thi. Bên cạnh đó là cách thiết lập xe, lốp, kế hoạch chạy (run plan), tính hợp lệ, độ tin cậy và sự tự tin của tay đua.
Công việc này được phản ánh trực tiếp qua thời gian vòng đua, điểm phanh, và cách vào cua. Chúng đồng thời cũng đóng vai trò then chốt trong việc quyết định khả năng duy trì tốc độ tối ưu của một tay đua xuyên suốt một stint, đặc biệt khi đối mặt với những điều kiện bất định. Một khi tay đua thiếu đi sự tự tin, hiệu suất đã bị ảnh hưởng ngay cả trước khi vòng đua bắt đầu. Về bản chất, kỹ sư đua chính là "kiến trúc sư xây dựng niềm tin".
Kỹ sư hiệu suất
Sát cánh cùng kỹ sư đua là kỹ sư hiệu suất - người vận hành trên một trục tọa độ hoàn toàn khác. Nếu kỹ sư đua quản lý cả hệ thống, thì kỹ sư hiệu suất là người chẩn đoán hệ thống đó - các dữ liệu, telemetry, các thông tin đầu vào từ nhiều chuyên gia khác nhau trong các mảng khí động học, động lực học của xe, lốp và hệ thống động lực (power unit). Nhiệm vụ của họ là tìm ra giới hạn thực sự ẩn giấu trong một khối lượng thông tin khổng lồ. Không phải chỉ hai vòng đua tham chiếu, mà là mọi vòng đua, vòng out-lap, quá trình chuẩn bị lốp, xu hướng xuống cấp của lốp, dữ liệu đối chiếu trực tiếp của đội nhà so với đối thủ, các mô hình lặp lại qua từng dạng đường đua và điều kiện thi đấu.
Có một sự dịch chuyển đáng kể đã diễn ra ở đây trong vài thập kỷ qua. Khi việc testing (thử nghiệm) giờ đây bị hạn chế nghiêm ngặt và các quy định được kiểm soát chặt chẽ, khoảng cách hiệu suất giữa các xe trong nhóm dẫn đầu đã thu hẹp lại đáng kể. Những gì trước đây thuần túy nằm ở khâu phát triển xe, giờ ngày càng nằm nhiều hơn ở chính kỹ năng cầm lái - từng phần nghìn giây trong hành vi vào cua, sự ổn định xuyên suốt một stint, cách một tay đua "nạp tải" lên lốp. Kỹ sư hiệu suất ngày nay đang phân tích cả hệ thống - từ tay đua đến chiếc xe. Điều đó làm thay đổi hoàn toàn cách chúng ta nhìn nhận về một bản phân tích chất lượng.
Kỹ sư đua trưởng
Đứng trên cả hai vị trí này là kỹ sư đua trưởng (Chief Race Engineer). Khi tôi đảm nhận vai trò này, bản chất công việc thay đổi hoàn toàn. Nó không còn xoay quanh một chiếc xe nữa, mà là hai chiếc xe, hai đội ngũ kỹ thuật, toàn bộ hoạt động tại trường đua, và cả đường truyền trực tiếp về nhà máy.
Trách nhiệm chuyển dịch từ việc quản lý hiệu suất sang việc đảm bảo sự đồng bộ - đảm bảo hai bên garage cùng hướng đến một mục tiêu chung. Đảm bảo luồng thông tin truyền về nhà máy rõ ràng, trung thực, và có thể hành động được. Đảm bảo mọi quyết định được đưa ra dựa trên những gì dữ liệu thực sự cho thấy, chứ không phải dựa trên những gì một bộ phận nào đó muốn tin là đúng.
Ba vị trí, ba chức năng hoàn toàn tách biệt, được hậu thuẫn bởi các chuyên gia trong từng lĩnh vực, cả ba cùng nhau định hình nên "cỗ máy ra quyết định" của chiếc xe xuyên suốt một tuần đua F1.
Bài toán "dịch thuật"
Hiểu rõ từng vai trò là một chuyện, hiểu được họ thực sự làm gì trong thực tế lại là một chuyện khác. Một tay đua vừa hoàn thành một vòng chạy và trong buổi họp phân tích sau đó, anh ta nói: "Xe mất ổn định ở phần đuôi khi vào cua, thiếu tự tin ở đoạn tốc độ cao." Câu nói đó chứa đựng thông tin hiệu suất có giá trị thực sự. Nhưng nó lại không chứa đựng lời giải.
Nhiệm vụ của kỹ sư cấp cao là chuyển đổi dữ liệu từ những buổi thảo luận thành những điều có ý nghĩa và đặt ra những vấn đề để giải quyết trong tức khắc.
Điều đó đồng nghĩa với việc đối chiếu cảm nhận chủ quan với toàn bộ tập dữ liệu, không phải để tìm kiếm sự xác nhận cho những gì tay đua vừa mô tả, mà để tìm ra nguyên nhân gốc rễ ẩn bên dưới, chẳng hạn như: liệu vấn đề nằm ở độ nhạy khí động học? Hay ở sự thiếu nhất quán của nền tảng cơ khí?
Mỗi nguyên nhân sẽ dẫn đến một hướng giải quyết tương ứng. Một quyết định sai lầm trong việc đưa ra các giải pháp để khắc phục vấn đề có thể sẽ gây tổn hại đến các nguồn lực trong đội. Trong F1, dưới áp lực của việc bị giới hạn ngân sách, với hạn ngạch hầm gió có hạn và năng lực phát triển hữu hạn, đó là một cái giá không hề nhỏ, không chỉ về mặt tài chính mà còn về thời gian, về kết quả đua, về những điểm số vô địch - một khi đã mất đi thì không thể lấy lại.
Khi hướng đi đã được xác định, thông tin sẽ được truyền về nhà máy thông qua các chu trình thảo luận có cấu trúc rõ ràng. Nhiều mảng có thể cần được cải thiện cùng lúc. Tuy nhiên, không thể theo đuổi tất cả với nguồn lực ngang nhau.
Việc lựa chọn phải ưu tiên điều gì là một quyết định mang tính lãnh đạo, chứ không đơn thuần là một quyết định kỹ thuật, và đó là một trong những quyết định có sức ảnh hưởng lớn nhất mà một kỹ sư cấp cao phải đưa ra.
Bài toán biến số mang tên mô phỏng
Các đội đua F1 hiện đại đến trường đua khi đã thử nghiệm sẵn hàng trăm cấu hình thiết lập thông qua mô phỏng. Hướng đi lý thuyết thường đã được chốt từ trước khi chiếc xe được dỡ xuống khỏi xe tải.
Nhưng mô phỏng luôn có một giới hạn cứng mà dù sức mạnh tính toán lớn đến đâu cũng không thể phá vỡ: nó không thể mô hình hóa hoàn toàn được yếu tố con người đến từ cảm nhận của các tay đua.
Trong suốt sự nghiệp, tôi từng làm việc sát sao với nhiều tay đua như Verstappen, Leclerc, Montoya, Pastor Maldonado, Kimi Raikkonen và Valtteri Bottas. Mỗi người mang đến một điều gì đó rất riêng, không chỉ ở phong cách cầm lái, mà còn ở việc họ có thể khai thác tối đa hiệu suất ở những cấu hình nào, và những cấu hình nào lại âm thầm phản tác dụng với chính họ.
Một hướng thiết lập có thể cho kết quả rất ấn tượng trên dữ liệu, nhưng chưa chắc giúp chiếc xe chạy nhanh hơn nếu phản ứng của xe khi chuyển hướng hoặc vào cua khiến tay đua cảm thấy thiếu ổn định hoặc khó kiểm soát. Một số tay đua có thể thích nghi với một dải cấu hình rất rộng, số khác lại thực sự nhạy cảm với những thay đổi về độ cứng hệ thống treo, sự dịch chuyển cân bằng khí động học, hay bản đồ triển khai năng lượng - những yếu tố khiến một số hướng đi trở nên bất khả thi, bất kể mô phỏng cho ra kết quả gì.
Chúng ta đã chứng kiến điều này ở những lần "reset" quy định lớn. Cấu trúc lốp mới, những cuộc đại tu khí động học đáng kể. Có tay đua thích nghi rất nhanh, có người lại cần thời gian và những giải pháp tình thế. Không có bên nào đúng hay sai, đó đơn thuần chỉ là thông tin.
Nhiệm vụ của kỹ sư cấp cao là phải biết tay đua của mình thuộc nhóm nào, và đưa yếu tố đó vào mọi quyết định liên quan đến hướng phát triển, thiết lập xe, và cả việc chương trình mô phỏng thực chất đang kiểm tra điều gì.
Có hai tiêu chí để xác nhận một hướng đi trước khi quyết định theo đuổi nó. Một là mức độ tương quan với dữ liệu thực tế trên đường đua. Hai là, liệu tay đua có thực sự khai thác được hiệu suất từ đó hay không. Lựa chọn thứ hai lại thường bị xem nhẹ hơn nhiều so với mức mà đáng lẽ phải được quan tâm. Cái giá của điều đó chỉ bộc lộ sau nhiều tháng, qua những kết quả trên đường đua mãi vẫn không thể trở thành hiện thực.
Cuộc "cạnh tranh" nội bộ trong một đội đua F1
Các đội đua F1 được xây dựng từ nhiều nhóm chuyên môn hóa cao, mỗi nhóm sở hữu chuyên môn sâu rộng và niềm tin mạnh mẽ vào điều họ cho là quan trọng nhất.
Khí động học muốn có downforce. Động lực học xe muốn có sự cân bằng cơ khí và độ bám đường. Kỹ sư lốp muốn sự ổn định về nhiệt. Bộ phận chiến lược muốn vị trí tốt trên đường đua. Những mục tiêu này liên tục kéo theo những hướng khác nhau, và những con người đã dành cả sự nghiệp để tối ưu hóa từng mảng riêng lẻ thường sẽ luôn bảo vệ lĩnh vực của mình bằng tất cả sự tin tưởng.
Đội ngũ lãnh đạo kỹ thuật cấp cao phải là người phân xử giữa những tiếng nói đó. Không phải bằng chính trị nội bộ, không phải dựa trên ai lớn tiếng nhất trong buổi thảo luận, mà bằng một phương pháp luận rõ ràng, luôn bám chắc vào hiệu suất tổng thể của chiếc xe và kết quả cuối cùng trên đường đua.
Khi áp lực dâng cao và các bộ phận thực sự bất đồng về hướng phát triển, người ta lại dễ quên mất điều đó đến mức bất ngờ.
Cũng có những giai đoạn mà hướng đi thực sự chưa rõ ràng. Tại đó, không có câu trả lời nào là hiển nhiên, và tất cả cần một sự thỏa hiệp và cần thêm dữ liệu tham chiếu trước khi đưa ra quyết định cuối cùng. Những khoảnh khắc đó đòi hỏi một điều rất cụ thể từ người lãnh đạo: khả năng giữ vững lập trường, giao tiếp một cách trung thực, và biết kêu gọi sự kiên nhẫn từ cả đội mà không đánh mất đà tiến bộ chung.
Những đội đua bị rạn nứt thường không phải vì thiếu tài năng, mà là vì họ để cho ma sát nội bộ âm thầm lớn dần không kiểm soát. Đó là khi các bộ phận bắt đầu tối ưu hóa để "đấu đá" lẫn nhau, thay vì cùng hướng về đối thủ thực sự bên ngoài.
Một tuần đua diễn ra như thế nào
Dưới góc nhìn của một kỹ sư cấp cao, một tuần đua không phải là một chuỗi các buổi đua thử nối tiếp nhau. Đó là một quy trình ra quyết định liên tục, đã bắt đầu từ nhiều tuần trước khi chiếc xe được đưa đến trường đua.
Đến sáng thứ Sáu, phần lớn các quyết định đã được định hình sẵn. Công việc mô phỏng đã hoàn tất, các kịch bản đã được vạch ra, phân tích đối thủ đã được xây dựng xong. Khi đã bước vào một tuần đua, mục tiêu sẽ không còn là tìm xem phải làm gì, mà là kiểm chứng những giả định đã được đưa ra từ trước, tinh chỉnh hướng đi khi có dữ liệu mới, và thực thi với độ chính xác cao nhất.
Giữa các phiên đua thử, quá trình phân tích vẫn diễn ra đồng thời tại đường đua và nhà máy. Trong khi đó, các phương án được chuẩn bị từ trước, xây dựng, kiểm chứng và hoàn thiện theo nhiều luồng công việc song song để sẵn sàng được đưa ra ngay khi cần.
Rồi đến khi cuộc đua diễn ra, chúng được thực thi một cách đồng bộ. Trong những khoảnh khắc áp lực cao nhất như khi có safety car (xe an toàn), thời tiết thay đổi đột ngột, hay một sự đảo ngược chiến thuật, lúc này không còn thời gian để cân nhắc. Cỗ máy ra quyết định phải đã sẵn sàng từ trước, sự tự tin vào hướng đi đã chọn phải tồn tại sẵn. Cả đội đã biết - mà không cần bàn bạc thêm quyết định đó là gì.
Một khi công tác chuẩn bị đã hoàn tất, việc thực thi sẽ trở nên tức thời, gọn gàng, không chút vướng mắc.
Đây chính là hình hài thực sự của hiệu suất đỉnh cao trong F1. Đó không phải là phản ứng nhanh hơn, mà là chuẩn bị kỹ lưỡng đến mức phản ứng không còn cần thiết nữa.
Hơn 20 năm làm việc trong F1 thực sự có ý nghĩa gì?
Công nghệ trong môn thể thao này thay đổi theo từng mùa giải. Sức mạnh tính toán mà các đội kỹ thuật có được ngày nay là điều không thể tưởng tượng nổi vào thời điểm tôi mới bắt đầu sự nghiệp. Và sự dịch chuyển tiếp theo đang diễn ra ngay lúc này. Các công cụ phân tích được tăng cường bởi AI đang bắt đầu tinh gọn lại những gì trước đây cần đến cả một đội ngũ lớn thành thứ mà một nhóm nhỏ hơn, tinh gọn hơn có thể thực thi với độ chính xác vượt trội. Các bộ phận điều hành rồi sẽ được thu gọn về quy mô.
Không phải vì các quyết định trở nên đơn giản hơn, mà vì các công cụ đã đủ khả năng hỗ trợ một nhóm nhỏ những người ra quyết định cấp cao, với sức mạnh phân tích vượt xa bất kỳ đội đua nào hiện nay có thể tiếp cận được.
Yếu tố tạo nên sự khác biệt trong bối cảnh đó sẽ không còn là dữ liệu nữa, vì đội nào cũng sẽ có dữ liệu. Khác biệt sẽ nằm ở tốc độ ra quyết định: khả năng xử lý thông tin và hành động ngay lập tức, không do dự, ngay trong những thời điểm áp lực nhất và khi mọi thứ đều có thể được định đoạt chỉ trong khoảnh khắc. Đó vốn luôn là biến số quyết định ai đứng đầu bảng xếp hạng. Công nghệ chỉ đơn giản là đang khiến điều đó trở nên rõ ràng hơn mà thôi.
Điều không bao giờ thay đổi, bất kể ở kỷ nguyên nào của Formula 1, chính là hệ thống con người đứng phía sau. Sự rõ ràng trong việc phân định các vai trò, chất lượng của mối quan hệ với tay đua, sự đồng bộ nội bộ, khả năng đưa ra những quyết định mang tính sống còn một cách nhanh chóng và tự tin, bởi vì cỗ máy hỗ trợ cho những quyết định đó đã được xây dựng từ trước khi áp lực thực sự ập đến.