Dù đúng hay sai, người hâm mộ vẫn thường lấy số pha vượt xe làm thước đo cho một chặng grand prix hấp dẫn. Càng nhiều pha vượt, cuộc đua càng kịch tính và bùng nổ.
Không hẳn vậy. Ai có thể nói rằng chiến thắng của Daniel Ricciardo tại GP Monaco 2018 không hấp dẫn? Khi anh phải gồng mình giữ vị trí dẫn đầu dù chiếc xe bị mất đáng kể công suất. Điều tương tự cũng xảy ra với Lewis Hamilton tại GP Monaco 2019, khi anh vẫn giành chiến thắng dù trước đó đã liên lạc qua radio với đội đua rằng bộ lốp của mình đã hết khả năng bám đường.
Đôi khi phòng thủ cũng kịch tính chẳng kém gì tấn công. Đó là lý do tại sao màn đại chiến giữa Fernando Alonso và Michael Schumacher tại Imola (Ý) 2005 đã trở thành huyền thoại.
Dù vậy, trong F1 chẳng có gì nhàm chán bằng một chặng đua mà thứ tự vị trí hầu như không thay đổi. Đó là lý do Drag Reduction System (DRS - hệ thống giảm thiểu lực cản) ra đời vào năm 2011 - thứ mà ngay lập tức tạo nên số lượt vượt xe kỷ lục, trong đó chặng đua thứ tư của năm đó ghi nhận nhiều pha vượt xe nhất lịch sử (tại thời điểm bấy giờ).
Nhiều người cho rằng DRS khiến việc vượt xe trở nên quá dễ dàng. Vì vậy, quy định mới năm 2022 được ra đời nhằm giảm luồng khí nhiễu động phía sau xe, giúp các xe bám đuổi nhau dễ hơn. Giám đốc kỹ thuật của McLaren - James Key tin rằng nhờ những thay đổi này, vai trò của DRS sẽ "bớt quan trọng" đi đáng kể.
Một pha vượt xe là gì?
Bạn có thể nghĩ rằng bất kỳ khi nào một xe vượt qua xe khác đều được tính là vượt xe, nhưng đó không phải là khái niệm được dùng khi phân tích dữ liệu. Đầu tiên, một pha vượt xe hợp lệ phải diễn ra trong một "flying lap" (vòng đua tính tốc độ thực tế), nghĩa là các pha tranh chấp ở vòng đua đầu tiên về mặt kỹ thuật sẽ không được tính.
Thứ hai, pha vượt xe phải được duy trì cho đến khi cán đích vòng đua đó. Vì vậy, nếu một tay đua vượt qua đối thủ nhưng lại bị đòi lại vị trí ngay sau đó, tình huống này sẽ được tính là không có pha vượt nào, thay vì là hai pha vượt.
Thứ ba, một pha vượt chỉ được tính nếu đó là pha vượt để tranh chấp vị trí. Vì vậy, việc vượt các xe bị bắt vòng (backmarker) hoặc lấy lại một vòng từ những tay đua dẫn đầu (unlap) sẽ không được tính. Tương tự, pha đổi vị trí diễn ra do chiến thuật pit stop cũng không được xem là một pha vượt xe thực sự, bởi nó không xảy ra trực tiếp trên đường đua.
Tất cả quy định này nhằm giúp việc xem lại và so sánh diễn biến các chặng đua cũ trở nên dễ dàng hơn thông qua lap chart (biểu đồ thứ tự vòng đua), nơi ghi lại thứ tự của các xe sau mỗi vòng hoàn thành. Nhờ đó, có thể nhận biết một pha vượt xe tranh vị trí đã diễn ra hay chưa chỉ bằng cách nhìn vào thứ tự của đoàn đua tại bất kỳ thời điểm nào trong chặng.
Cuộc đua có nhiều pha vượt xe nhất trong điều kiện đường đua khô: 161 pha - GP Trung Quốc 2016
Dù chưa được công nhận chính thức, GP Trung Quốc 2016 là chặng đua khô có nhiều pha vượt nhất trong lịch sử F1, với 161 lần vượt khi Nico Rosberg cán đích đầu tiên cho Mercedes.
Con số này phần lớn đến từ việc nhiều chiếc xe có tốc độ hàng đầu lại phải xuất phát hoặc rơi xuống cuối đoàn đua. Lewis Hamilton xuất phát từ cuối đoàn đua sau sự cố MGU-H ở vòng phân hạng. Kimi Raikkonen phải vào pit sớm để thay cánh gió trước sau một vụ va chạm, đồng thời khiến người đồng đội Sebastian Vettel bị tụt nhiều bậc. Trong khi đó, Daniel Ricciardo bị thủng lốp khi đang dẫn đầu cho Red Bull và rơi xuống vị trí thứ 17 trước khi bắt đầu màn phục hồi ấn tượng.
Một yếu tố khác góp phần tạo nên con số này là cả 22 chiếc xe đều cán đích, biến GP Trung Quốc 2016 trở thành một trong số rất ít chặng đua trong lịch sử F1 không ghi nhận bất kỳ trường hợp bỏ cuộc nào. Việc toàn bộ các tay đua đều hoàn thành cuộc đua cũng đồng nghĩa với việc xuất hiện nhiều pha vượt xe hơn.
Kỷ lục trước đó được cho là thuộc về GP Thổ Nhĩ Kỳ 2011, với 79 pha vượt xe trong suốt 58 vòng đua. Đây cũng mới chỉ là chặng đua thứ tư kể từ khi DRS được đưa vào sử dụng - công cụ hỗ trợ vượt xe giúp tăng tốc bằng cách mở cánh gió sau.
Chặng đua đường ướt có nhiều pha vượt xe nhất: 147 lần - GP Brazil 2012
Theo nhà cung cấp lốp Pirelli, chặng đua bế mạc mùa giải 2012 tại Brazil đã ghi nhận 147 pha vượt xe - nhiều nhất đối với một chặng đua bị ảnh hưởng bởi mưa.
Thời tiết khắc nghiệt đã biến chặng đua tại Interlagos (Brazil) thành màn hạ màn kịch tính bậc nhất lịch sử: tay đua dẫn đầu bảng xếp hạng Sebastian Vettel bị xoay xe ngay ở vòng đầu tiên, buộc anh phải thực hiện cuộc lội ngược dòng ngoạn mục để bảo vệ ngôi vô địch trước Fernando Alonso của Ferrari. Dù tay đua người Tây Ban Nha về nhì sau Jenson Button (đội McLaren), vị trí thứ sáu vẫn là đủ để Vettel giành danh hiệu vô địch thế giới thứ ba liên tiếp, hơn Alonso vỏn vẹn ba điểm trên bảng xếp hạng.
Chặng đua này cũng rất đáng chú ý vì đây là lần đầu tiên Nico Hulkenberg (đội Force India) dẫn đầu một chặng F1. Anh giành lấy vị trí dẫn đầu từ Button ở vòng 18 và chỉ trả lại cho Lewis Hamilton 30 vòng sau đó do một pha mất lái xoay xe. Đến vòng 54, hai tay đua này đã va chạm với nhau tại Turn 1, khiến cả hai mất đi cơ hội tranh chấp chiến thắng.
Khi màn về đích nghẹt thở đã ở ngay trước mắt, vụ tai nạn của Paul di Resta khi chỉ còn ba vòng nữa là cán đích đã khiến cả chặng đua lẫn cuộc tranh ngôi vô địch kết thúc đằng sau xe an toàn (Safety Car).
Chặng đua có nhiều pha vượt xe đổi ngôi dẫn đầu nhất: 41 lần - GP Ý 1965
GP Ý 1965 tại đường đua Monza (Ý) được cho là chặng đua F1 ghi nhận nhiều pha đổi vị trí dẫn đầu nhất lịch sử, khi ngôi đầu đổi chủ tới 41 lần trong 76 vòng đua.
Bộ tứ tay đua người Anh - Jackie Stewart, Graham Hill, Jim Clark và John Surtees đã liên tục thay nhau dẫn đầu cho các đội BRM, Lotus và Ferrari. Phần lớn sự kịch tính này đến từ hiệu ứng hút gió (slipstreaming) cực kỳ mạnh mẽ tại đường đua tốc độ cao Monza.
Cuối cùng, Stewart đã giành chiến thắng, chỉ nhanh hơn người đồng đội tại BRM là Hill hơn ba giây. Trong khi đó, cả Clark và Surtees đều phải bỏ cuộc do sự cố kỹ thuật.
Chặng đua có ít pha vượt xe nhất: 0 lần - GP Monaco 2003, GP Mỹ 2005 và GP Châu Âu 2009
Kể từ năm 1950, chỉ có đúng ba chặng đua hoàn toàn không ghi nhận bất kỳ pha vượt mặt nào. Cả ba chặng này đều diễn ra trong khoảng thời gian sáu năm, bắt đầu từ GP Monaco 2003 và kết thúc bằng GP Châu Âu 2009 tại Valencia (Tây Ban Nha).
GP Mỹ 2005 tại Indianapolis (Mỹ) trở nên khét tiếng khi chỉ có vỏn vẹn sáu chiếc xe tham gia tranh tài. Ngoại trừ Ferrari, Jordan và Minardi, toàn bộ các đội còn lại đều rút lui ngay sau vòng khởi động (formation lap) do mâu thuẫn chính trị xuất phát từ hàng loạt sự cố nổ lốp Michelin ở các buổi đua thử.
Do không thể bảo đảm an toàn cho các tay đua cũng như không đạt được thỏa thuận chung với các đội dùng lốp Bridgestone, các đội đua sử dụng lốp Michelin đã chọn cách bỏ giải, khiến hàng ngàn khán giả có mặt trên khán đài vô cùng phẫn nộ.
GP Nga 2017 suýt chút nữa đã tái lập "thành tích" buồn này: trong ngày Valtteri Bottas giành chiến thắng đầu tiên trong sự nghiệp F1, khán giả chỉ được chứng kiến duy nhất một pha vượt xe trong suốt 52 vòng đua.
Tay đua có nhiều pha vượt mặt nhất trong một mùa giải: 78 lần - Max Verstappen (2016)
Năm 2016 là một cột mốc lớn với Max Verstappen: được thăng hạng từ Toro Rosso lên Red Bull ngay đầu mùa giải, tay đua người Hà Lan đã giành chiến thắng tại GP Tây Ban Nha ngay trong chặng đua ra mắt, sau khi bộ đôi tay đua Mercedes là Nico Rosberg và Lewis Hamilton va chạm loại nhau ngay vòng mở màn.
Mới chỉ 18 tuổi vào thời điểm đó, Verstappen đã thi đấu đầy bản lĩnh như một tay đua lão luyện, thực hiện chiến thuật hai lần vào pit (two-stop) để bảo vệ vị trí và đánh bại Kimi Raikkonen.
Theo số liệu do Pirelli tổng hợp sau khi mùa giải khép lại, Max Verstappen đã thực hiện 78 pha vượt xe trong tổng cộng 21 chặng đua: 18 pha khi còn khoác áo Toro Rosso và 60 pha sau khi chuyển sang Red Bull, đạt trung bình 3,7 pha vượt mỗi chặng.
Trong khi đó, người đồng đội Daniel Ricciardo cũng có 61 pha vượt xe. Con số này vốn đã đủ để giúp anh lập kỷ lục mọi thời đại, nếu không có màn trình diễn bùng nổ của tài năng trẻ Verstappen.
Trước mùa giải 2016, Sebastian Vettel (mùa 2012), Michael Schumacher (mùa 2003) và Niki Lauda (mùa 1984) cùng nắm giữ kỷ lục 60 pha vượt xe trong một mùa giải. Ngay sau đó là Felipe Massa và Mark Webber với 59 pha vượt ở mùa giải 2013.
Ở các vị trí tiếp theo, Jean-Éric Vergne thực hiện 58 pha vượt xe vào năm 2012, trong khi Sergio Pérez có 56 pha vượt ở mùa giải 2016 - cân bằng thành tích mà Kimi Raikkonen đã đạt được vào năm 2013.
Mùa giải có nhiều pha vượt xe nhất: 870 pha - mùa giải 2012
Không chỉ riêng Max Verstappen liên tục tạo ra những pha vượt xe trong mùa giải 2016. Tính chung cả đoàn đua, các tay đua đã thực hiện tổng cộng 866 pha vượt vị trí sau 21 chặng đua, nhiều hơn bất kỳ mùa giải nào khác trong lịch sử F1, ngoại trừ một mùa giải duy nhất.
Kỷ lục nhiều pha vượt xe nhất trong một mùa giải vẫn thuộc về mùa giải 2012, với 870 pha vượt vị trí trong 20 chặng đua, đạt trung bình 43,5 pha mỗi chặng. Con số này nhỉnh hơn một chút so với mức trung bình 43,2 pha mỗi chặng của mùa giải 2011, năm đầu tiên DRS được đưa vào sử dụng trong F1.
Số pha vượt xe trung bình tại F1 đã giảm đáng kể vào năm 1994, khi tiếp nhiên liệu trong pit stop (refuelling) được đưa trở lại. Trung bình mỗi chặng chỉ còn 18,1 pha vượt vị trí, giảm mạnh so với 24,5 pha của mùa giải trước.
Mức trung bình này duy trì quanh ngưỡng 10-15 pha vượt mỗi chặng cho đến khi refuelling bị cấm kể từ mùa giải 2010. Ngay lập tức, số pha vượt xe trung bình tăng từ 13,2 pha mỗi chặng ở mùa giải 2009 lên 23,8 pha mỗi chặng vào năm 2010.